Een polyfone narratief van Ed en zijn adhd, geplaatst in een taoïstisch filosofisch kader

Inleiding

Met het gebruikelijke lawaai van onzekerheid komt Ed de huiskamer binnen, kijkt opzichtig rond en gaat op de bank tegenover de videocamera zitten. Deze ligt nogal amateuristisch op een kruk met een groot zwart kussen, midden in de huiskamer en was niet te missen. Demonstratief rommelt hij wat met een doosje Methylfenidaathydrochloride in zijn hand en legt het voor zich op de salontafel. “Ik weet niet of ik dit in moet nemen, dan kan ik het misschien allemaal wat duidelijker vertellen”. “Nou dat lijkt mij niet nodig”; zeg ik direct. “Zal ik wat te drinken inschenken?” Verdomme ik dacht Ed zijn narratief wel even op te kunnen tekenen en dat het dan over ADHD zou gaan, maar we zijn al begonnen nog voordat ik met een stilistische duik naar de camera de wetenschappelijke kant van het vastleggen kan waarborgen. ADHD is mij te snel af. Of ben ik te dom om iets goed te doen. Had de camera dan ook aangezet voor je Ed binnen liet. Maar als ik de jongensachtige spontaniteit van Ed vast wil leggen, moet ik eigenlijk verdekt met een cameraploeg achter Ed aansluipen of mij als een ethnograaf voor lange tijd bij hem in zijn natuurlijke habitat aan sluiten. Eigenlijk behoor ik natuurlijk al tot zijn stam, ik kan dus ook mijn verhaal vertellen en daarmee inzicht geven in het verhaal van Ed. Nou ja, ik heb gekozen voor een interview en zal daar dus ook in volharden. Alles is nu geënsceneerd.

0:02:00 (tape 1)

Ed: O hij staat nu aan... “--NOU.. WELKOM ALLEMAAL.--” ....¹

De introductie is geschied en de enscenering ontmaskerd, opnieuw pikt Ed in snelheid, alertheid, humor en lef mijn initiatief weg. Wat een fijne vent is het toch, ik lach en nu ik het opschrijf komen er een soort gelukstranen omhoog van liefde. Waarom zijn er maar zo weinig mensen waar ik zo snel mee kan lachen. Hij spreekt een formeel openingszinnetje uit en meteen weet je dat de wereld nep is en de mensen die erop rondlopen sukkels zijn. Ik ook.

Wal: Dat zat er ook zo dik in hè! lach ik.

Ed: Ja nou... “---19 MAART 2008.---” Gaan we naast elkaar zitten???

Wal: Ja.

Ed: Oké ....... “--TESTING!!!--” blèrt Ed beheerst in de microfoon die tussen ons staat en zegt lachend Ach sorry hoor, ik weet ook niet wat ik moet v.. moet verwachten, ik ben hartstikke zenuwachtig.

Wal: Mooi is dat en waarom ben je zenuwachtig.

Ed: Weet ik veel, door de film.

Wal: Nee ik denk het niet, je weet niet hoe je je moet gedragen volgens mij ben je niet zenuwachtig.

Ed: Ik weet niet wat me te wachten staat. Ik heb ook nog niet je onderzoek en zo gelezen, je plan en de hele scheisse.

Wal: Mijn onderzoeksvraag?

Ed: Ja.

Wal: Goed, hoef jij toch ook niet te weten?

Ed: Nee, hoef ik niet, maar ik weet dat jij het mij opgestuurd hebt ooit es. “Joh wat gaan we dan doen?” Toen heb jij kwak dat ding gemaild.

Wal: Ja. Ik wil alleen weten wat jij te vertellen hebt.

Ed: Nou.

Wal: Een narratief is het. Het gaat over jou verhaal, dus het gaat er niet over dat je je hoeft te verantwoorden of wat dan ook.

Ed: Nee.

Wal: Of dat je correct moet antwoorden of wat dan ook. Dus eigenlijk is het wat jij honderd keer tegen mij hebt gezegd: “Ik wil mijn verhaal kwijt.”

Ed: Heb ik dat wel eens gezegd tegen jou? Dat ik mijn verhaal kwijt wil?

Wal: Niemand begrijpt me...,

Ed: Nee.

Wal: ..niks lukt.. Ik kan niks duidelijk maken aan anderen. Allemaal dingen die jij wel eens hebt geroepen.

Ed: Dat is ook zo, dat was ook zo, misschien zelfs wel...

Wal: En dan lees ik je dossier en denk ik, sjees.

Wederom lachen we wat, maar de spanning zit er weer op, dat heb ik dan toch voor elkaar gekregen met mijn stupide vraag.

Ed: Wat? Droef??

Wal: Ja.

Ed: Ja?

Wal: Jij hebt het zelf toch ook gelezen?

Ed: Ja, stukjes, ik heb het zelf verteld.., nou dat is mijn verhaal!

0:03:53

En.. klaar! is mijn onderzoek. Godverdomme! Ongelofelijk wat slecht en wat is Ed goed!! Dit stuk gaat absoluut de boeken in als het slechtste narratief interview.. ever!!!. Dit behoort tot het toppunt van waardeloze onderzoeken waar niemand op zit te wachten. Inpakken maar, wegwezen, opdoeken, in beton storten en afzinken, nooit meer naar omzien. Kut Kut Kut. Ik zit daar naast Ed op de bank, naar adem te happen en probeer nog iets van waardigheid te bewaren. Pompeuze betweter² die ik ben, in alles ben ik nu, wat ik nooit wil zijn.³ Waarom blijft Ed eigenlijk nog zitten?? Wil hij zo graag meewerken? Wil hij zo graag met mij praten? Hij riskeert alles, iedereen kan straks van alles over hem lezen. Hij kan daarop afgerekend worden. Aan de andere kant is dit zijn kans, om alles nog maar eens uit te leggen. Wie hij is, waarom hij doet wat hij doet. In mijn ogen heeft Ed nooit, niks fout gedaan. Mij hoeft hij niks uit te leggen. Hij laat hier wat mij betreft direct en overtuigend zien, wie hij is. Hij is een lastpak, reageert niet zoals je verwacht en weet van elke situatie een ongemakkelijke, maar amusante vertoning te maken. Eigenlijk is een gesprek met Ed al gauw een cabaret voorstelling. Een gulle lach met een zure, cynische ondertoon, waarbij je direct een spiegel krijgt voorgehouden als je een goed luisteraar bent. Maar hij leeft ook alleen maar, zoals wij allemaal leven. Goed en fout. Ja goed en fout, want hij is geen heilige of zo, of een alwetende. Dit is slechts een stukje van zijn verhaal. Wat mij hier verder duidelijk wordt is dat rationaliteit⁴ en spontaniteit elkaar bijten. Ik als belichaming van de steriele wetenschappelijkheid ⁵ en Ed als warme emotionaliteit. Als volwassene en kind. Wanneer in dit verhaal, worden we weer de broers die we altijd zijn. Ga eens luisteren naar Ed, lul! Zoals je ooit geleerd en gedaan hebt. Zoals je bedoeling was.⁶

MBD

In mijn onderzoeksopzet dacht ik het verhaal van Ed in een historisch perspectief te zetten. Allerlei redenen had ik daarvoor bedacht. Je kent ze wel; overzicht, helderheid, herkenbaarheid, analyseerbaar en recht doen aan het levensverhaal van Ed. Een mens leeft immers van nul tot tachtig. Wellicht iets oorzakelijks ontdekken? Bleek mij bij het maken van het interview al, dat Ed zich niet zo helder historisch uitdrukt. Hij mikt met nogal wat zijsprongetjes en bruggetjes zijn hele leven door elkaar en vertelt anekdotes, die bij elkaar passen, achter elkaar. Heel logisch eigenlijk. Sommige dingen hebben wel een relatie met elkaar, maar zijn niet direct achter elkaar gebeurd. En omdat ik besloten had niet met een vragenformuliertje voor hem te gaan zitten, liep dat historisch perspectief niet volgens plan. Zo is zijn geboorte en het feit dat hij met zuurstof te kort in het kraamkliniek apart in een kamertje kwam te liggen niet besproken. Terwijl ik dat verhaal al vele malen, als maar opnieuw, heb moeten horen, zowel van mijn moeder als van Ed zelf. Dat had ik graag als eerste besproken. Al was het enkel en alleen om u de lezer met dezelfde teksten te teisteren, als ik zelf heb moeten aanhoren. Maar voor Ed was dat blijkbaar nu niet belangrijk. Zijn geboorte is natuurlijk niet uit eerste hand zijn eigen verhaal, maar dat van ma. Maar omdat hij zich dit verhaal eigen heeft gemaakt, is het wel degelijk zijn eigen verhaal. In dit interview komt zijn geboorte dus niet ter sprake, maar maak er wel deel van uit. Ik hoef, denk ik, niet veel argumenten aan te voeren om te bewijzen dat Ed geboren is. Dat staat wel vast. Toch? Wel hebben we het gehad over dat onze pa een door Phillips geïmporteerde neger is, maar kwam dit ook niet als eerste ter tafel. Terwijl de aandoening van Ed eigenlijk wel daarmee begonnen is. Er komt ook niets goeds van zo'n gastarbeider, die een zestien jarige Nederlandse zwanger maakt. Eigenlijk moest ma Ed afstaan. Het was 1966 je weet wel. Maatschappelijk werkster op deze zaak gedoken en er werd ernstig op haar ingepraat. Uiteindelijk is ze naar familie in Rotterdam gevlucht om Ed te mogen houden. Je begrijpt een standaard verhaal over huisje, boompje, beestje, uitzet sparen en sterven maar.

Bij het maken van het transcript kwam ik er ook nog achter dat hij niet alleen met bruggetjes werkt, maar ook in één zin in staat is verschillende periode uit zijn leven aan elkaar te rijgen. Halverwege mijn luister- en typewerk had ik dan ook maar bedacht dat ik dit narratief in een kairotisch⁷ perspectief zou houden, zoals het zich ontwikkelde tijdens het interview. Werk en HLO (Hoger Laboratorium Onderwijs) werden zo vaak genoemd in mijn gesprek met Ed dat die episodes wel zeer belangrijk voor Ed moeten zijn. Een crisis gaat je immers niet in de koude kleren zitten, daarom is het een crisis. Maar, zegt dat dan wat over Ed en zijn ADHD? Of is de crisis eerder een gevolg? Als ik het kairotisch perspectief aan hou kom ik dan wel te weten wat ik wil weten? Als ik dan al wat aan het licht wil brengen en wil sturen in de rapportage van het narratief, dan zal ik meer moeten doen dan slechts het uittypen van een interview van ruim twee uur. Eigenlijk heb ik dus twee redenen om in te grijpen. Om wat leven in dit verhaal te houden, ga ik dus toch hakken in de tekst. Zodat jullie, de vierde of ondertussen vijfde deelnemer aan dit polyfone narratief, niet bloot worden gesteld aan steeds herhaalde teksten. Bovendien om in deze fase van het schrijven stiekem een plot voor te bereiden.

0:05:42 (tape 1)

Wal: Jongensachtig. Mooi. Nou dan kunnen we meteen beginnen, want het gaat natuurlijk over je verleden, heden en de toekomst hè? Ed schiet in de lach.

Ed: Het bruggetje!! Ge-maaaakt!!! denkt Ed, we waren toch al 5 minuten aan het praten.

Wal: Bruggetje.... Jongensachtig. Want ik kwam meester Peters tegen in de straat. Heb ik verteld hè?

Ed: Ja.

Wal: Die tot wanhoop gedreven leerkracht. Ed lacht ietwat ingehouden. Die grijs en gepensioneerd jou meteen typeerde als die jongen met die grote bek.

Ed: Ja? Zei die dat ook zo?

Wal: Die niet stil kon zitten. Corrigeer ik meteen, want zeker weten dat dat de woorden van meester Peters waren weet ik eigenlijk niet meer.

Ed: Ja, ik denk dat hij die grote bek wel bedoelde in de goede zin des woords.

Wal: Ja dat denk ik ook. Volgens mij was hij niet boosaardig, absoluut niet...

Ed: Dat was mijn probleem. Ik was wel heel druk, maar ook wel heel innemend. Beetje de eigenschappen van een pathologische leugenaar.

Ik lach ietwat schaapachtig, zit ik te luisteren naar een leugenaar?

Wal: O ja, bedoeld als persoonlijkheidskenmerk?

Ed: Ja.

Wal: Pathologische leugenaar. Mompel ik wat. Klettert nou werkelijk alles door de afvoer?

Ed: Dat zijn innemende mensen meestal.

Wal: Ja, mja klinkt het, want die vertellen altijd dingen die aardig klinken voor een ander, maar die niet waar hoeven te zijn.

Ed: Dus dat kan ik ook heel goed.

Wal: Maar ja liegen moet je ook goed kunnen hè..

Ed: Ja!

Wal: ...in onze maatschappij.

Ed: Alleen heb ik wel nog een geweten dat werkt.

Wal: Daar zit de crux.

Ed: Ja anders was ik een rijk man⁸

Wal: Gelukkig.

Ed: Ja zeker gelukkig, het kost je heel wat uren slaap, maar eh...

Wal: Kost je heel wat uren slaap, ik zit ineens te denken of hij wel aan staat. Ed schiet in de lach en ik ren naar de computer om te kijken of hij wel het geluid opneemt.

0:07:30

0:09:24(tape 1)

Ed: ...maar ik ben wel redelijk gelukkig, zeg maar.

Wal: En toen je als MBD-kindje rond liep en in je bankje moest blijven zitten?

Ed: Daar weet ik niks van joh.

Wal: Nee hè, weet je dat ik daar ook niks van kan herinneren....

Ed: Ik heb natuurlijk nog wel herinneringen, maar ik weet helemaal niet hoe ik was, wat ik vroeger deed. Daar weet ik niks van.

Wal: Behalve wat ik op had geschreven over ongelukken en spektakel omtrent jou⁹. Dat kan ik me wel herinneren, maar niet dat het hele huis elke keer op stapel stond.

Ed: Nee en ook in de klas weet ik het niet. Ik kreeg wel een diploma voor.....een wandel diploma, maar ik zie mezelf helemaal niet zitten in de klas. Misschien dat ik juist wel... Wat ik nog wel weet van de klas is dat ik moest lachen, omdat mijn buurjongetje 'heeft' met een d schrijft, in zijn schriftje. En dat we met een paar mensen apart les gingen doen, gewoon voor onszelf.

Wal: Dat had je zelf verzonnen tijdens....¹⁰

Ed: Ik weet dus nog wel wat van het werken zeg maar, maar niet van het niet werken en van het druk zijn. Met een beetje zelfreflectie had Ed best kunnen bedenken dat zelf lessen bedenken in een lagere schoolklas, terwijl de meester les probeert te geven als storend wordt ervaren. Toch kan ik mij goed voorstellen dat hij dan voor zijn eigen gevoel niet druk was. Waarschijnlijk is het gewoon een poging om zich niet dood te vervelen in de klas.

Wal: Niet dat jij storend was of dat je de hele tijd gecorrigeerd....

Ed: Jaaa, ik had dan ook een tafeltje apart.¹¹ En dat ik altijd boos was dat ik weer de lul was, weet je wel?

Wal: Verongelijkt. Moffel ik ertussen.

Ed: ...dat begreep ik niet. Maakt Ed zijn zin af.

Wal: Hoe zeg je dat? Niet verongelijkt, maar dat jij altijd eh... Herhaal ik nog maar eens.

Ed: Nou het was ook gewoon nooit gewoon zo. Orakelt Ed verder.

Wal: Jij was altijd de eerste naar wie de vinger gewezen werd? Vraag ik nog maar eens.

Ed: Ja en voor mijn gevoel was dat niet zo. Dat was ongetwijfeld zo natuurlijk, maar ik vond het vaak niet eerlijk. Kijk dat is uiteindelijk heel duidelijk, of toch nog maar een vraagje er tegen aan gooien?

Wal: Zoveel geks had je dan niet gedaan?

Ed: Nee of deed ik het heel rustig, nee weet ik niet nee... ja. Ja ja, heel rustig iets geks doen in de klas, hoe verzint hij het.

0:11:13

0:16:27(tape 1)

Wal: En in die tijd, want ik las in je dossier, dat je.., hoe dat in je dossier gekomen is weet ik niet, je huiswerk moest maken aan het nachtkastje van je moeder.

Ed: Ja, dat was op de lagere school denk ik.

Wal: Ja en de psychiater schrijft dan op dat je dan thuis nogal makkelijk werd opgevoed.

Ed: Ja, dat begrijp ik ook niet.

Wal: Daar kan ik mij ook niet in herkennen.

Ed: Nee, dat begreep ik ook niet.

Wal: Blijkbaar moet je aan de keukentafel je huiswerk maken, anders wordt je vrij opgevoed.

Ed: Ja maar dat vind ik wel vaak hoor, daar staan vaak interpretaties in die ik niet begrijp.

Wal: Nee. Zeg ik zeer beslist, direct na deze zin. De analytisch ingestelde lezer bespeurd met mij een contradictie met Ed zijn eerdere uitspraken een kwartier geleden. Voor mij een bevestiging dat dossiers niet kloppen. Puntje voor mij. Mijn gepor en gepiel levert na veel tekst toch iets op waar ik tevreden over kan zijn.¹² Feitelijk voer ik retorische argumenten aan in de strijd om te bewijzen dat ADHD zoals vastgesteld door de reguliere wetenschap vals is. Door mij in deze twist te begeven kan ik niets anders dan kleine kennis produceren.

Ed: Maar eh ja... Ed gaat verzitten, lijkt zich op te maken voor een tussensprint... Nee! Ik denk... anders had ik teveel afleiding!

Wal: Ja, volgens mij ging jij daarom ook naar de slaapkamer.

Ed: Het is juist niet te makkelijk, maar anders deed ik het niet. Ja. Klinkt als maar ja. Als je het niet doet, kan je het ook niet leren.

Wal: Maar hadden pa en ma dan, zal maar zeggen, in die lagere school- havo- tijd nog voldoende grip op je, om je te dwingen? En was het daarna klaar? Die dwang van huis?

Ed: Ja, zij boden gewoon structuur¹³, die ik nodig had, zeg maar. God hoe vaak hoor ik het woord structuur wel niet. Alles en werkelijk alle aandoeningen kunnen opgelost worden met structuur. Of het nu ADHD, autisme, schizophrenie, trage stoelgang of wat dan ook is, met structuur gaat het wel over.

Wal: Ja. Zeg ik dan ook nog.

Ed: En dat weet ik, was alleen op de lagere school... Hoe kan je de opgelegde structuur transfereren naar andere situaties? Op de havo niet meer, want daar had ik wel huiswerk, maar dat deed ik altijd gewoon zelf. Hé? Hoorde U dat ook? Een ADHDer die werk af maakt? Dat vond ik weer leuk natuurlijk, want als je een tien haalt voor woordjes Frans en zo, dat vond ik gewoon leuk in het begin.¹⁴ Ik haalde daar ook echt achten en negens daar in de eerste twee jaar en daarna was het allemaal weer meer van hetzelfde en dan zie je het weer afglijden. Tja geen transfer van structuur dus, maar belangstelling voor iets nieuws. Kijk daar wordt wel wat gezegd hoor!

Wal: Ja dan is het niet meer interessant... Dus uiteindelijk heb je het met de hakken over de sloot gehaald. Ik kan me herinneren dat ma dat altijd zei dat vijf havo, je examens zal maar zeggen, en het aanloop jaar daarheen, helemaal niet zo makkelijk ging....

Ed: Nee, dat klopt.

Wal: Dat ze er echt een beetje druk erachter heeft moeten zetten om dat af te krijgen.

Ed: Ja, ook vanuit school, want mijn opdrachten die deed ik niet... Ja een week in de vakantie of twee dagen, dan deed ik ze allemaal. Bij wijze van spreken. En dat scheelde ook wel een beetje. Dat jaar met Geert hadden we het eerste half jaar of zo alle opdrachten van twee weken in de eerste week al af.

0:18:52

0:26:49 (tape 2)

Wal: Ik wil een ding nog weten, wat je zei over hiërarchie. Ik las in het dossier een paar keer mishandeling.

Ed: Een paar keer!? Ik heb het maar een keer gezien.

Wal: Ik heb het nog een keertje terug zien komen.

Ed: Oké. Nou dat heeft die mevrouw Woud opgekalkt!

Wal: Dat was een verkeerde interpretatie?

Ed: Ja, dat denk ik wel.

Wal: Of heeft ze gelijk?

Ed: Dat weet ik niet.

Wal: Door je vader dan, door pa.

Ed: Nou ik ervaar dat nog steeds niet zo, maar dat weet ik niet. Ik eh........

Nou ik vond altijd dat Rein tekort schoot zeg maar en......... en dat wilde ik niet. Ik wilde er zijn voor mijn kinderen als opvoeder. En in die zin wilde ik niet zo zijn als mijn vader.

Wal: Je vond dat pa tekort schoot..? En je schiet nou meteen weer in je eigen verdriet?

Ed: Ik vond,.... hij was jaloers en hij gunde me nooit wat voor mijn gevoel en dat soort dingen........ Dus, weet je net als Geert, die reed....We gingen varen en die vaart met zijn boot, tegen een ton aan ! Dat is hetzelfde als je met je auto tegen een lantarenpaal aanrijdt. Dat kan gewoon niet! ....omdat je zit te ouwe hoeren. Dat er iets gebeurd dat je tegen een lantarenpaal rijdt..oké, maar....

Wal: Over een ton varen....

Ed: Dat kan gewoon niet... en alleen omdat je zit te ouwe hoeren! Je krijgt een boot mee op goed vertrouwen van tachtigduizend gulden en daar mag je mee gaan varen. Allemaal in goed vertrouwen. En je geeft zeilles, dus je bent kundig genoeg. En omdat je zit te ouwe hoeren vaar je tegen een ton aan! Dus die boot had wel lek kunnen slaan, die boot had wel naar de kelder kunnen gaan. Dus wij komen thuis en hij zegt tegen zijn pa: ”Pa, ik ben tegen een ton aan gevaren.”

“GODVERDOMME! LUL!!” zegt zijn vader en die ging uit zijn dak, terecht, want dat kan gewoon niet. Maar eh.. ze stonden gewoon tegenover elkaar. Het was gewoon een gesprek, wel heftig, maar dat Geert naar zijn vader kan gaan en kan zeggen: “Ik ben tegen een ton gevaren”... dat... heb ik nooit gehad. En die vader wil ik voor mijn kinderen zijn.

Wal: Ja.

Ed: En in die zin wilde ik niet op mijn vader lijken en dan staat daar mishandeling¹⁵.. ja Een schouderophalende ja, een tja zonder een hoorbare 't'. Maar ja, misschien is dat er wel een teken van, weet ik niet!? Misschien past dat wel in dat verhaal. Maar voor mijn gevoel is dat helemaal niet zo. Wat dat betreft als het dan toch over pa gaat, heb ik nu wel een goed contact met hem, omdat het nu wel over dingen gaat. Kunnen we praten over het leven en over hoe ik ben. Krijg wel advies van hem. Over wat ik moet doen en wat ik niet moet doen en heb je het wel eens zo bekeken en ik zie het zo en noem maar op. En daar heb ik heel goede gesprekken over. Dus nu heb ik wel eindelijk een pa die me advies geeft en zegt: “Jongen doe nou niet” op een normale manier zeg maar.

Wal: En want...eh

Ed: En dat moet je hebben, je vader moet toch je raadgever zijn en je adviseur en noem het maar op.... en je vertrouwensman?

Wal: Ja, ik herken wel het gevoel dat je toen we nog thuis woonde niet op pa aankon. Dat hij met zijn eigen dingen bezig was en dat je vaak als storend werd ervaren.

Ed: Ja absoluut, die moest je niet storen en dat kan niet!

Wal: Nee.

Ed: Dat heb ik ook af en toe wel eens, maar ik neem in ieder geval de tijd voor de jongens. En ik heb ze ook geleerd, gelukkig, dat ze ervoor zorgen dat ze aandacht krijgen. En dat doen ze dan ook. Dat is zo'n beetje de afspraak met de jongens.

Wal: Maar mishandeling is misplaatst. Een misplaatste interpretatie van wat fysiek geweld in eh...

Ed: Weet ik veel.

Wal: ..in het gezin.

Ed: Vroeger kreeg iedereen wel eens klappen en ik ben nooit in elkaar getimmerd of wat dan ook, voor mijn gevoel. Weet ik veel......... In die tijd was die vent ook gestrest... Wist hij het ook allemaal niet meer denk ik.... Dus dan is er misschien wel mishandeling, maar dat neem ik hem niet kwalijk. Ik vind het heel zielig, een heel sneu verhaal. Ik heb het meer met hem te doen dan dat ik het hem kwalijk neem, dat ik mishandeld ben of zo pfrr. Dat vind ik zo vaag! Maar ja. Dus daar zou ik nog wel een keer over willen praten. Ik denk dat dat eerder een verhaal is van.... “Hij doet en klinkt als een mishandeld persoon, hij ziet eruit als een mishandeld persoon en hij ruikt als een mishandeld persoon, dus hij is mishandeld.” Dat denk ik.

Wal: Dus in het hele gesprek is nooit iets naar voren gekomen...?

Ed: Nee, we hebben het er nooit over gehad!

Wal: Bizar man.

Ed: Het hele woord klap is volgens mij nooit gevallen! Ik ben alleen in huilen uitgebarsten.. ..ik kwam bij dat mens... omdat ik... Ik had twee kindertjes, ik had een huis, ik had een baan, ik had leuke vrienden, ik deed leuke dingen en ik voelde me niet gelukkig. En daar kwam ik mee!

0:32:53

0:37:58 (tape 2)

Wal: Dus mishandeling is een eh...?

Ed: Ja, dat vind ik iets vaags.

Wal: Ik kan me wel voorstellen dat andere mensen ons..

Ed: ..mishandeld voelen vinden.

Wal: Nou als ze dat zouden aanschouwen, hard zouden denken aan mishandeling.

Ed: Absoluut.

Wal: Ik heb het zelf trouwens ook, net als jij, nooit ervaren als mishandeling. Ik denk dat toen ik elf was ik al dacht dat pa het soms gewoon ff niet onder woorden kon brengen wat hem dwars zat. Het zit hem hoog, nou dan krijg ik een paar klappen, daar word ik ook niet verdrietig van. Ik kon er niet eens om huilen, zal maar zeggen, later goh wat ben ik mishandeld of wat dan ook. Ed veegt een paar kruimels van de bank.

Ed: Nee, ik ook niet.

Wal: Of och och wat heb ik een pak slaag gehad. Daar kon ik echt niet van wakker liggen.

Ed: Waar ik wel wakker van kan liggen is dat tie ons moedertje heeft geslagen, waar wij bij waren, ik weet niet of jij dat nog weet?

Wal: Nou kan ik me niet zoo... Ik weet wel dat haar duster aan stukken was getrokken. ...nee dat heb ik niet op mijn geest, niet op mijn netvlies.

Ed: Nee niet echt op mijn netvlies, maar dat vond ik heel erg, maar dat was geloof ik ook maar een keer.

Wal: Ja, waar wij bij waren. Natuurlijk hoorde je wel eens geschreeuw en gevloek en dat er spullen gegooid werden.

Ed: Ja maar weet je, als we bij opa en oma waren, zaten ze ook te schreeuwen en te schelden tegen elkaar. Dus wat dat betreft zaten we wel in een familie waarin dat normaal is zeg maar.

Wal: Dat er flink geschreeuwd wordt.

0:39:37

Discussiëren heette dat binnen onze familie. Opa en oma konden dat ook prima. En aan het eind altijd een lach of een schouder ophaal en dan weer over tot de orde van de dag. Behalve wat hard dicht klappende keukenkastjes heb ik nooit fysieke uitingen van ongenoegen kunnen bespeuren in het huis van opa en oma. Deze opa en oma waren mijn Nederlandse opa en oma. Gereformeerd en streng van de leer. Opa was ouderling en zat vooraan in de kerk. Sociaal betrokken en niet achterlijk. Naar verluid werkte de moeder van mijn oma al buitenshuis, terwijl zij kinderen had. Nee, deze mensen lieten zich het kaas niet van het brood eten. Zij namen dus gewoon mijn vader van het werk mee naar huis. Pa werkte bij opa in het bedrijf. Zo'n arm joch, ver van huis en familie, wonend in een pension met allemaal gastarbeiders, die nodig je dan op zondag toch uit aan tafel! Niet wetend dat hun dochter hem ook wel zag zitten. Het leven is vreemder dan je kan verzinnen. En uit die 'chaos' is mijn broer geboren.

0:42:00 (tape 2)

Wal: Maar gebeurde de ongelukken met jou niet ontzettend veel? Zou dat ook niet mee kunnen spelen. Dan heb jij voor mij de glazen ingegooid, Ed. Had ik een normaal leven kunnen hebben, als jij niet alles stuk had gemaakt.

Ed: Ja, misschien wel. Bij mij ging natuurlijk ook altijd alles mis. Nee, maar dat vind ik onzin....Je moet grenzeloos vertrouwen hebben in je kinderen zeg maar.

Wal: Nee, ik herken helemaal wat je zegt.

Ed: Want ik mocht wel overal.. We mochten wel alleen naar Curaçao toe, bij wijze van, en alleen met de bus naar, naar..

Wal: Gouda.

Ed: ..naar Scheveningen.

Wal: Gouda?

Ed: Scheveningen ook overstappen op de tram nog.

Wal: Nee, dat heb ik nooit gedaan. Dan zou ik jonger dan vijf jaar moeten zijn geweest en Ed jonger dan zeven of zo. Ed zou het ongetwijfeld wel hebben gedurfd om over te stappen, maar ik kan het me werkelijk niet voorstellen dat mijn ouders dat zouden doen. Wat ik me wel kan herinneren is dat we naar Gouda gingen met de bus. Opa en oma zijn daarheen verhuisd uit Scheveningen. Naar Gouda was zonder overstap. Volgens mij was ik toen wel vijf en Ed zeven. Nu ik er over nadenk vraag ik mij af of ouders het in deze tijd het in hun hoofd zouden halen een kind jonger dan acht in het openbaar vervoer te zetten. Zou Jeugdzorg zich direct met zo'n gezin gaan bemoeien? Als je niet in een goedgekeurd zitje, in de gordel, in een hummer zit, neem je eigenlijk al een groot risico.

Ed: Ja hoor wij samen, jazeker! Ik mocht wel zelf koken, maar ik mag niet zelf een tape op het spoelendeck zetten en muziek opzetten. Of zelf een spelletje opstarten op de computer.

“Waarom niet?!”;spreekt Ed een dialoog met pa na. Pa antwoordt dan ook prompt:

“Ja dat is van mij. Ik heb daar hard voor gewerkt. Dat zijn mijn spullen. Ik wil niet dat iemand dat kapot maakt.”

Wat een gelul man. Dat vind ik echt bullshit en daar had ik behoorlijk de schijt over in. En dan koop je van je zuurverdiende geld een cassettedeck en dan is die zo mooi dat hij er ook meteen één gaat halen...LUL! Ik lach om de volmondigheid waarmee Ed zich uitdrukt, die zit. Niet kwaadaardig of woedend, gewoon lul zoals alleen mannen dat kunnen. Boos zijn, dat met een brul duidelijk maken en er verder geen woorden meer aan vuil willen maken. Toen kon dat niet als kind, nu wel als vader en zoon.

Ed: Dat is toch triest.. maar goed..

Wal: Ik zet muziek op. Meld ik Ed en voeg de daad bij het woord. Als ik opsta klinkt het nog ferm vanaf de bank.

Ed: ..dus wat dat betreft. Dat is dus de vader die ikzelf niet wil zijn. Dus ik ben mishandeld dat is wel duidelijk. We lachen wat,...'t is geen geschater.

0:44:00

Ik zet “Air” op een Franse band voor de kenners. De cd heet Moon safari, als je het volgende tekstgedeelte in de juiste sfeer wil lezen. Ed pakt er nog een biertje bij en we verzamelen ons weer op de bank voor de camera.

0:45:01 (tape 2)

Wal: Nou dan gaat het ergens over.

Ed: Ja, kindermishandeling.

Wal: Ja ja. Een bierflesje raakt keihard de glazen salontafel en laat alle meters van mijn opname apparaten rood oplichten, misschien ten overvloede, maar het was geen gebaar van ingehouden woede. De sfeer blijft gezellig.

Ed: Hij is zo lief...Hij is ook zo wijs.

Wal: Dat denk ik ook wel.

Ed: Alleen hij is gewoon ook zo'n sukkel, dat hij de dingen niet over kan dragen.

Wal: Alles zit hem in taal en communiceren.

Ed: En begrijpen! Hoe dat in elkaar zit. Je moet toch wat kunnen met een groep?

Wal: Ja, als je erin wilt horen.

Ed: In je eentje kan je niks. Ja dat kan wel....

Wal: Dan kom je bij andere rare figuren uit.

Ed: Misschien geldt voor hem ook wel hetzelfde? Hij is ook met zijn lul in een gezin gevallen. Prachtig! Prachtig verwoord! Subliem taalgebruik. Ik zit Ed dan ook met een heerlijke blik aan te kijken. Ja dat denk ik echt!! Als jongeman zijn eiland en met name zijn strenge ouders ontvlucht en als gastarbeider bij de pier van Scheveningen een zestien jarig meisje zwanger gemaakt. Zij was krachtig genoeg om te vechten voor het behoud van haar kind en zij heeft, op de dag af, 25 jaar het gezin bij elkaar gehouden. Ja mijn ouders zijn gescheiden, op dezelfde dag als dat ze getrouwd zijn.

Wal: Een zestien jarig meisje zwanger gemaakt, terwijl hij eigenlijk alle orde en regelmaat ontvlucht was.

Ed: Kwak, zit hij er in één keer in terug. Wederom prachtig dit intuïtieve woord gebruik. 'Kwak en je hebt een gezin.' Dat denk ik hoor, maar dat moet ik hem misschien eens vragen. Ik geloof niet dat dat nou een echte bewuste keuze was.¹⁶

0:46.04

Dropout

Ik ken Ed niet als puber. Ik had zo mijn eigen problemen. Worstelde in die tijd met dyslexie en een bril daarvoor. Jawel een bril voor dyslexie. Werkte nog ook voor mij. Ik ging ineens lezen leuk vinden. 'k Zou misschien wel ergens op een lbo school terecht kunnen, was mijn lagere school advies. Onzeker, twijfelend en soms ronduit depressief scharrelde ik dicht bij de grond rond op deze aardkloot. Ed leefde in een totaal andere wereld. Hij was de ster op de havo/vwo, was in alles tien keer beter dan ik en was dus niet zo'n goed gezelschap voor mij. Zo donker als mijn dagen waren zo helder en briljant schijnend was zijn leven. Pas toen hij uit huis ging en in dienst moest raakten we weer wat bevriend. Pas toen alles bij hem mislukt was, ging ik weer van hem houden.

0:11:15 (tape 1)

Wal: Toch heb je wel vaak gezegd dat je een soort consequent gevoel van falen, in heel je leven, daar ook vandaan komt. Van je jongste jeugd zal ik maar zeggen. Dat je nooit geen succes ervaringen hebt kunnen opdoen of heb je dat uit..... van sites gelezen.

Ed: Ja, dat heb ik uit boeken. Daar was ik al bedacht op. Ik wil Ed zijn verhaal horen, maar ik had al begrepen dat iemands persoonlijkheid een narratief is dat gecomponeerd wordt door de verhalen die de persoon heeft gelezen en gehoord. Kijk dan doe je toch weer wat zekerheid op tijdens zo'n interview waarin je deuk na deuk oploopt. Voldoet hij toch even aan het idee dat ik al had. Zelfverzekerd poneer ik dan ook....

Wal: Uit de boeken.

Ed: Maar nee dat is natuurlijk niet waar, ik heb natuurlijk op de.. of eigenlijk nooit gefaald totdat ik naar de hts ging. ​?? Snapt U het nog ? 'k Geloof haast niet dat Ed niet de balen heeft van zijn lagere schooltijd. Apart tafeltje, straf krijgen gecorrigeerd worden, niet eerlijk behandeld worden, zich zo vervelen dat hij zelf lessen ging verzinnen. Alle ingrediënten voor een spannend jongens boek, waarbij de rebelse Ed à la Huckleberry Finn, de wereld intrekt om wel de hoog nodige avonturen te gaan beleven. Toch maar netjes in het spoor gehouden door moeders en niet eens mislukt, totdat hij te oud was om aan de hand te houden.

Wal: Ik las dat je op een gegeven moment zelfs een lom advies had gekregen?

Ed: Ja, maar dat was omdat ze niet wisten waar... dat ik niet normaal kan doen.¹⁷ Ja dat was meester Peters volgens mij, die kwam daarmee.. “Wat moet ik met die jongen, die moet naar een lom-school, dat is niet te doen”. Maar daar weet ik niets van.

Wal: En je rapportcijfers uit die tijd?

Ed: Dat weet ik ook niet. Volgens mij waren die wel goed. Ik heb mijn lagere.. Nee mijn lagere schoolrapport heb ik niet meer gezien de laatste tijd. Maar op de havo zie je niet zes, zeven staan, maar drie, tien, drie, tien.

Wal: Jaja.

Ed: Dus dat zegt wel wat. Die drie dat was geen falen, dat was gewoon niks doen en dan doe ik de volgende keer wel weer wat.

Wal: Ja.

Ed: En als ik met niks doen een paar keer een zes had gehaald en het werd een keer een vijf, dan deed ik tien minuten wat in plaats van een half uur en dan haalde ik een acht, dus dan was het ook weer recht. Ja ik zag de verspreking pas toen ik hem opschreef, en ja deze kromme zin was ook de bedoeling voor jij hem las.

Wal: Ja ja.

Ed: Maar dat was absoluut nooit.. ..daar, daar kwam falen was daar helemaal niet, zat er niet bij. Grammaticaal niet erg sterk. Maar als hij heel nadrukkelijk naar voren wil brengen dat hij niet dom is en in zijn passie over zijn eigen woorden struikelt, dan is het wel een statement.

Wal: Kan je uit die tijd niet herinneren dat je verdrietig was of zo?

Ed: Nee.

Wal: Geen moment? Probeer ik nog.

Ed: Nee dat kwam echt pas toen ik op de hts zat.

Wal: De puberteit? Ik gooi een balletje op of dit misschien een persoonlijk crisisje was. Kom op, er moet toch iets smeuïgs te vinden zijn.

Ed: Nee, toen was ik zeventien. En toen kon ik het ineens niet meer halen. Nee toch! Het ligt niet aan Ed. Het ligt aan het schoolsysteem, wat een dooddoener.

Wal: Waarom niet?

Ed: Omdat ik niks deed aan een paar vakken. Maar als jij drie weken niks gedaan hebt aan hogere wiskunde en je denkt van: “Nou ik ga toch es kijken waar ze mee bezig zijn”.. Ja.. dat is iets nieuws. Dus dat had ik niet door in het begin. Dan ben je met iets nieuws bezig en dan weet je totaal niet waar het over gaat na drie weken. Ik dacht dat ik het nog wel ging redden, maar ik was niet in staat om in die laatste week die zeven weken stof even snel door te fietsen.

Wal: Nee.

Ed: Dat is simpel.

Wal: Ja.

Ed: Dus toen haalde ik ineens onvoldoendes.

Wal: Is dan het schoolregiem ineens anders? Is dat het?

Ed: Ja. Dit klinkt als tsja.., kom op dat weet je toch!

Wal: Nee, je hebt op het Erasmus gezeten toch? Dalton school!! Ja mega belangrijke achtergrond info voor de kenners.

Ed: Ja.

Wal: Daar moest je toch ook alles zelf doen?

Ed: Ja, maar dat is toch een heel ander tempo!

Wal: Ja oké. Dat is eigenlijk allemaal een beetje hetzelfde van wat je al wist.

Ed: Ja ja de havo dat is niks.. Wat leer je daar nou? Huiswerk maken misschien en een beetje in het regiem lopen. Ik weet niet wat je daar leert, maar volgens mij geen ruk.¹⁸

Wal: Ja misschien iets meer rekenen.

Ed: Ja je proeft een beetje wat van scheikunde en je proeft een beetje wat van alles. Je proeft een beetje wat... Hoe klein kan je gaan. Proeven is al geen hapje nemen. Daar neem je een beetje van en van dat beetje van een proefje, daar neem je wat van. Vooral niet alles hoor! Hé kreeg ik daar scheikunde les, nee.... het leek maar zo.... of toch?? Nee vast niet.

Het is een beetje nosing en tasting en een beetje in het gareel lopen, meer is het niet. Want toen ik bij de chemie kwam, Ed doet hier even een hoorspel van wat die, van eigendunk, overlopende docent op de HLO zei: “Nou alles wat je op de havo geleerd hebt, vergeet maar, dat doen we nu eventjes in zeven weken. Gaan we eventjes opnieuw doen wat je geleerd hebt, maar dan hoe het hoort en hoe het echt in elkaar steekt.”

Wal: Ja.

Ed: Dat is echt bizar! Ik heb slechts de mavo gedaan en kan hier dus niet over mee praten.

Wal: Maar op de hts dan moet je ineens heel veel nieuwe stof leren en dat moet je gestructureerd aanpakken en dan haak je af?

Ed: Ja toen wel, toen ik zeventien was. Er waren vakken te moeilijk. Dat was alleen die hele droge wiskunde, zoals analyse en dingen als sociale vaar... sociale eh weet ik wat.

Wal: Maatschappijleer? Smijt ik zelfverzekerd ter tafel, want dit gaat mijn kant op.

Ed: Nee 't ging een beetje over groepsdynamiek en zo, dat was allemaal wel aardig.

Wal: Sociologie? Gooi ik er bovenop.

Ed: Mja...ging meer over de vaardigheden die je nodig hebt, om te vergaderen en dat soort scheiße......., Ik hou mijn kop maar in deze stilte... nou niet interessant. Boekhouden.... niet interessant.... echt niet. Ik bedoel, wat ik daar moest leren, daar heb ik nu ook wel gebruik van gemaakt met programmeren. Maar wat ik bedoel.. wat is een grootboek? Joh ik kan het je niet vertellen.. Nu weet ik het wel zeg maar, maar vroeger moest ik dat leren... Ja dag, wat moet ik daar nu weer mee... Echt waar en een balans invullen. Joh credit en debet wat kan mij dat nou bouten wat dat is. Ik weet het nu nog niet.

Wal: Nee, ik moet ook al hard nadenken.

Ed: Dus het interesseerde me voor geen meter!

Wal: Desinteresse! Zo, deze knal ik er toch maar even keihard in, want deze kans om de juiste term op het juiste moment te scoren, laat ik me in deze fase van het gesprek niet ontgaan. Voor je het weet gaat zo'n kans weer voorbij. Sta je toch maar met lege handen. Zet ik me hier even zwaar voor schut, wat een storende factor, hou toch je kop man.

Ed: En dan is het gewoon teveel om het even in een weekje te leren.

0:16:26

Moet ik alle aansporings ja's eigenlijk vermelden? Ik ben er in voorgaande zinnen maar mee gestopt, want ik word er tureluurs van. Laat staan de lezer. Maar als ik ze weg laat dan ziet Ed eruit als een dressuurpaard dat de kuur loopt zonder een Ankie erop. En eigenlijk is dat dan een oneigenlijke voorstelling van zaken. Als een paard met ruiter gaat lopen. Loopt het paard dan nog zijn eigen passen, of dicteert de ruiter dat? De echte liefhebber roept dan iets over samenspel tussen twee entiteiten, maar een gesprek is natuurlijk altijd een samenspel. Dus moet ik nu bij het maken van dit transcript mijn interactie met Ed minutieus beschrijven of mag ik daar de hand mee lichten? Moet ik elk hoofdknikje of dichter naar hem toe buigen beschrijven? Elke arm- of been- kruising? Elke glimlach of elke slok van het bier? Ik beschrijf maar niet alles. Wil je bepaalde passages nauwkeurig bestuderen, dan heb ik nog een video opname. Helaas één dimensionaal, op mini DV formaat¹⁹

Ed vervolgt het gesprek met het vertellen van een stukje dialoog met Geert, zijn beste vriend op de middelbare school en eigenlijk ook nog lang daarna.

0:18:53 (tape 1)

Ed: “Ja kom dan doen we dat ff dan zijn we er maar van af. En eh dan maak jij die drie vakken en dan doe ik die drie.” En de volgende twee weken dan draaide we dat om, dus dan deden we allebei wat. Dat was heel slim.. en dan waren we in de eerste week klaar en dan konden we daarna biologie gaan doen en zo. En een beetje op school gaan lopen kutten en een beetje schaken en dan ging het heel goed. Wat voor een onderwijs kreeg Ed dat hij de hand licht met de vakken die hij moest doen, zodat hij daarna lekker biologie kon gaan doen. Zo graag willen onderzoeken en studeren, maar na twee jaar havo niet meer geïnteresseerd zijn.

Wal: Ja.

Ed: Ook op de HLO ging het heel goed.., drie jaar lang. Daar had ik mezelf de discipline opgelegd om aantekening te maken tijdens mijn klas, mijn college. Die schreef ik dan 's avonds nog een keertje over en dat was genoeg. Twee keer opgeschreven, kassa. En dan hoefde ik echt inderdaad niets meer te doen. Als ik tentamen had, dan pakte ik mijn multomapje, blader blader blader blader blader, klaar! ²⁰ Is blader blader blader eigenlijk een papieren synoniem van bla bla bla?

Wal: Hoe kan het dat je daarin discipline had? Want als ADHD-er moet je dat ergens weer vergeten?

Ed: Ja, maar dat komt omdat ik twee keer gefaald had en dat wilde ik me niet nog een keer laten gebeuren.

Wal: Oké, op de hts en informatica.

Ed: Ja twee keer hts. Informatica was ook de hts Ed tikt met zijn ring tegen zijn bierflesje, rustig maar dan sneller. Een stille voorbode? Een scheepshoorn ver weg in de mist, voordat het schip een wending gaat maken? Gaat Ed het over een andere boeg gooien? Onopgemerkt door mij, want ik ga door op de ingeslagen koers.

Wal: Toen dacht je, nou ga ik het anders doen en pak ik het echt aan. Maar...

Ed: Ja, toen was ik ook zwaar depressief²¹... zegt hij door mijn zin heen.

Wal: Joh depressief? Ik laat deze term van verbazing bijna op de grond vallen.

Ed: Ja! want ik wist.. Ik zag het schip al. Dat lag al onder water.

Wal: Met Ellen? Ik ben aan het zwemmen, onder water wel te verstaan, ook wel bekend als verzuipen.

Ed: Nee, neenee, op de hts toen had ik Ellen nog niet.

Wal: Oh, ik dacht op de HLO, dat jij het over... nu drijf ik rond op wrakhout!

Ed: Nee, neenee, daarvoor, nee joh, toen ik naar de hts ging.

Wal: Waar kwam dat vandaan dan? Nog weet ik niet of ik deze vraag stelde over; de wending in het gesprek, de term depressie of de oorzaak van de depressie.

Ed: Ik wist wel dat ik onvoldoendes haalde, maar dat durfde ik thuis niet te vertellen.

Wal: Maar ik meende nu te bespeuren dat je eerst depressief was en dat toen je school resultaten instortte?

Ed: Nee weet ik niet... Ja dat weet ik niet.

Wal: Wat was er dan veranderd? Ja de nieuwe stof waardoor je niet meer bij de pinken was zei je net.

Ed: Ja ik deed wel mijn best, maar alleen voor leuke dingen. Ja weet je.. Dat eerste jaar informatica ging op zich best goed. Maar daarna ging ik elektrotechniek doen en dat vond ik gewoon... ...dat was gewoon niet leuk.

Wal: Nou dat is gewoon een verkeerde keuze.

Ed: Ja, als ik had mogen doubleren, dat eerste jaar informatica, dan had ik het wel gehaald, denk ik...

Wal: Dan had je geweten wat je moest en dan kon je gewoon aan de slag.

Ed: ..Ja... Dat kwam er niet zo helder uit. Zelf ook zo je bedenkingen? Niets suggereren gewoon Ed laten vertellen.

0:21:56

0:44:18 (tape 1)

Ed: ....gelukkig begrijpen veel mensen mij ook niet. We lachen wat, wij weten dat zeker.

Wal: Maak jij je wel eens een voorstelling hoe jou leven zou zijn gelopen als je op jonge leeftijd Ritalin had gebruikt? Getrommel van Ed op zijn bierflesje. Concerta? Nog wat getrommel van Ed op hetzelfde flesje. Waar jij best op ingesteld had kunnen worden? Wederom getrommel, 't flesje wordt er moe van. De muziek is trouwens in een zeer rustige fase beland, we praten ook zachtjes, valt me nu op.

Ed: Dat weet ik niet, nee.

Wal: Je zegt, ik kan me weinig herinneren van mijn jeugd in ieder geval?

Ed: Ja maar goed, laten we dan zeggen dat ik dan wel mijn huiswerk makkelijk deed, dat ik dan eh misschien wel gek was geworden. Gewoon.

Wal: Of dat je de wereld wat beter had gestructureerd op jonge leeftijd zodat je daar nu op latere leeftijd geen last meer van had gehad?

Ed: Nee, weet ik niet, weet ik echt niet. Had ik in ieder geval... nee dat weet ik niet, misschien had ik dan wel gek geworden, omdat alles zo gemakkelijk was geworden. Het was allemaal al makkelijk.²²

Wal: Je dodelijk verveeld?

Ed: Ja, ja daarom. Ik weet het niet. Maar goed dus. Stel nou dan had ik gewoon de vwo gedaan en dan had ik gewoon naar de universiteit gegaan. Denk ik. En dan had ik leren communiceren en leren praten. Dan had ik heel wat kunnen bereiken. Weet je, toen ik naar die mevrouw Woud toe ging, toen... Daar heb ik eindelijk mijn verhaal gedaan en mijn gedachte gestructureerd. Die mevrouw Woud, dat is iemand die heeft ook een overdracht gedaan over wie ik was en wat ze gedaan heeft met me... Toen heb ik zelf de conclusie getrokken dat ik moest leren communiceren. Dat het daar allemaal mis ging. Dat ik dat niet kon. Dat vond ik heel frustrerend. Ik had nog altijd het idee, dat moet ik leren, hoe dat moet . En bij de eerste keer dat ik crashte, op de HLO, toen ben ik ook naar een psycholoog toe geweest.. En toen kon ik het niet afmaken. Terwijl alle omstandigheden voor mij geschapen waren. Dus ik had een aparte studiekamer en ik hoefde helemaal niet veel meer te doen. Dus ik had bij de Schones een apart studiekamertje, en daar ging ik niet leren, maar eh spelletjes doen op die computer en kijken wat ik met die computer kon. Die stond daar, dus ik zat geen rapporten te schrijven, maar ik was bezig met dat apparaat. Dat was veel interessanter..... En als er niemand thuis was daar, ging ik piano spelen, dus mijn werk kwam daar ook gewoon niet af. Nah, suf was dat hoor... En dan 's avonds niet van eh (Ed doet weer een dialoogje) Ellen:“Ging het lekker?”Ed: ”Ja gi..” Nee 't ging niet. Had ik dat nou maar gezegd, “ Ik heb eigenlijk niets gedaan, want ik heb heerlijk piano gespeeld en ik heb eh ik heb heel veel geleerd over die computer.” Terwijl er geen eens internet was. Kun je nagaan... Als ik dat nou maar gezegd had, dan had het allemaal heel anders geweest. Want daar is het mee begonnen. Dat was mijn ondergang.

Wal: Dat liegen?

Ed: Ja.

De Schones dat was zijn schoonfamilie. Echt ook een prachtig verhaal over orde en regelmaat. Keurig Christelijk gezin van goed komaf. Bijna, bijna mee getrouwd. Alles was geregeld, belijdenis gedaan, daarna verloofd, uitzet gespaard, huis gekocht, zaaltje gehuurd en de trouwkaartjes de deur uit. Ziet Ed er toch vanaf. Moet je voorstellen de kaartjes de deur uit.

Maar goed ook dat hij ervan afzag, want zijn leven was een behoorlijke leugen aan het worden in die tijd. Maar het drama voor alle betrokkenen was gigantisch. Ik moet zeggen dat ik daar niet zoveel van heb meegekregen. Ik vond het allemaal nogal duf en had, zoals gezegd, niet zoveel contact met Ed in die tijd.

0:48:13

We nemen nog een biertje, die we uit de keuken gaan halen en hebben het nog over rebounds weg drinken en of vanaf 12.00 uur 's middags alcohol drinken onder middelengebruik valt. Het middel dat Ed gebruikte was overigens bier, ondanks dat jenever proeven en ontdekken een soort van passie is. Aangevuld met een jenever glaasjes collectie. De opname draait nog even door en registreert de laatste muzikale hoogstandjes van de Flower Kings die door mijn huiskamer dansen. Progressieve symfonische rock is ook wel een passie van Ed. Geen Hiphop vraagt u zich af? Een halve Antilliaan, die zie je eigenlijk alleen blowend, cocaïne snuivend en groepsverkrachtend door donkere straten zwerven. Het enige wat hij gemeen lijkt te hebben met die allochtonen is zijn ongelofelijke lage eigen dunk. Dat is de heersende klasse toch maar gelukt te bereiken in zijn schoolloopbaan. Oersaaie waardeloze stof en dwang met als enig doel mensen met pit te laten mislukken. Zo heb ik me even laten verleiden tot een paar veralgemeniseringen. Iedereen zal nu zien dat dat een vervorming van het echte verhaal is en dus een collaboratie met de heersende elite.

ADHD

Ed komt dus uit een speciaal gezin dat zo zijn problemen kende. Via een moeilijke jeugd, langs een lijdensweg die school heet, komt hij als kansloze ontspoorde, in de maatschappij terecht. Ha leuk! Uit, via, langs, weg, ontspoort, in. Zie ik daar de Tao verschijnen? De Tao is geen vast pad, geen voorgeschreven weg. En alle aanduidingen in ons taalgebruik doelen daar wel op. Moet je letten op de ondertitels van de boeken die ik bestudeerd heb. “Zwerven met Zhuang Zi.” en “De weg om niet te volgen.” Dus ondanks dat Ed van alles wil volgt hij zijn eigen pad. Het pad dat ontstaat door het te belopen en grillig is als een bergstroom.

De volgende episode beslaat een groot gedeelte van het interview. Het hoofdstuk van het recente verleden en het nu. Het resultaat van alle pedagogische interventies met Ed. De opbrengst van al het bloed zweet en tranen van ouders, leerkrachten, psychologen. Daar waar het op dit moment in zijn leven allemaal om draait. Het punt ook van waaruit we alle eerdere uitspraken hebben gedaan. Vreemd genoeg slaat hij het moment dat hij bij mij komt wonen, zijn eerste vaste baan en het stichten van een gezin over. Dit alles komt wel ter sprake, maar zijdelings. Ik begrijp het wel, dat ging goed. dus waar heb je het dan over. Een goed lezer zal wel genoeg informatie over die periode terug kunnen vinden in het transcript. Maar dan volgt de laatste recente crisis. Werk dat niet bevalt, het gezinsleven dat hem beknelt en algeheel onbehagen over hoe de zaken zich ontrollen. Hieruit volgt het eerste contact met de hulpverlening als volwassene. Het vaststellen van de diagnose ADHD en de therapie.

0:05:15 (tape 1)

Ed: Die eerste hulpverlener heeft eigenlijk alles goed gedaan en daarna was het allemaal niks.

Wal:Daarna was het niks meer? Was dat de eerste hulpverlener, Madelon?

Ed: Die heeft de intake gedaan, zeg maar.

Wal: Was dat die mevrouw die had opgeschreven dat je een jongensachtige man was?

Ed: Ja, die vond .... jongensachtig, ja.... dat ben ik, denk ik, nog steeds.... en eigenlijk is dat ook wel leuk.²³

0:05:40

0:21:58 (tape 1)

Ed: Maar kan je je voorstellen hoe ik daar als 17 jarig mannetje rond heb lopen springen? Door die school heen?

Wal: Nee.

Ed: Dat zal ook toch wel weer bijzonder zijn geweest? Komen er allemaal vwo-ers en zo en ik was toen echt nog een kind man.

Wal: Oké, maar dat ben je nu nog, lees ik uit je dossier.

Ed: Ja dat is lachen, want de mensen snappen nu ook nog.. Even en sprongetje. Mensen snappen daar geen reet van. Ik zat te praten met drie 'heeren' op het werk zeg maar, met dubbel 'ee'...... Je zou onze glimlachen op dit moment even voor de geest moeten halen..., heel breed waren die :-) Ed kijkt me aan en besluit tot nog maar een toneelstukje en spreekt de “heeren” na: “Jongen waarom ga je nou weg” en blablabla. Het klonk erg grappig, maar nu ik dit lees dringt het eigenlijk pas echt goed door. Ed is 42 jaar op dat moment en vader van twee zoons van 6 en 8 jaar oud. Wordt hij aangesproken met jongen. Ja zit ik dat daar te vertellen joh, met bewegingen en liedjes zingen tussendoor en weet ik het allemaal. Nou dan zag je ze echt zo kijken van: “Wat is die nou aan het doen?”

Wal: Ze wilden een gesprek met je...?

Ed: Ja klopt, gewoon een gesprek. Gewoon informeel, maar dat moet je dan blijkbaar rustig doen.

Wal; Ook conform alle etiketten stil blijven staan.

Ed; Ja kunnen ze niks mee... ja grappig.

Wal: Maar wat is dat nou? Hoe komt het nu dat jij je op de HLO drie jaar lang gedisciplineerd kan gedragen?

Ed: Ja, dat kan ik wel.

Wal Ja, want je kan ook best wel een uur een gesprek...

Ed: Ja, ik heb twaalf jaar lang een baan gehad!

Wal: Ja precies.

Ed: Dus dat zegt wel wat..... maar...

Wal: Doe je jezelf dan geweld aan?

Ed: Nee, op mijn werk nu niet.

Wal: Als je bij die 'heeren' op stand netjes een gesprek zou voeren, omdat je weet dat dat van je verlangd wordt, doe je jezelf dan geweld aan?

Ed: Eh, nee........... Ik denk dat ik gewoon te serieus ben voor veel.... mensen.

Wal: Oh... oké! Zo dat kwam uit onverwachte hoek toch? Zitten wij onze afschuw voor serieus zijn te ventileren roept Ed: “Ik denk dat ik gewoon te serieus ben” en dan beaam ik dat ook nog volmondig?

Ed: En dat klopt natuurlijk niet. Als ze een trekpop zien stuiteren en dan ga je praten en is het ineens heel serieus en ook heel diep. Ik denk dat dat heel moeilijk is.... voor mensen.

Wal: Ik snap precies wat je bedoelt!!! En dat moet ik uitleggen want dat begrijpt niemand.

Ed: Wat? Oh je gaat het nu uitleggen?

Wal: Ja, want het is niet duidelijk genoeg.

Ed: Wat? Wat? Ik ben je kwijt, maar vertel!

Wal: Ja, daarom. gegrinnik van mijn kant. Als je gewoon een gesprek hebt over werk of wat dan ook, dan denk je... Of dat weet ik eigenlijk niet. Ik ga het vragen... Jij eh?

Ed: Ja precies, ik moet toch vertellen! LUL!!! We schieten allebei in de lach, een kort lachsalvo, die bij mij eindigt in onsamenhangend, oenig gehik..... Wat een eikel ben ik eigenlijk toch.

Ed: Nou dit soort dingen kunnen eigenlijk normaal gesproken niet. Dat doe ik dan ook tussendoor. Dan is het heel serieus en ...

Wal: Bij mij kan het wel! Geen punt. Nee, ik wou het meteen zelf zeggen wat ik dan merk. Als je formeel gesprekken voert met mensen. Of gesprekken voert zoals het hoort. Maar ik moet het aan jou vragen. Je denkt veel dieper na. Voel je je dan gefrustreerd, omdat je denkt: “Wat zitten we hier nou serieus te ouwehoeren terwijl er veel meer aan de hand is.” Of denk je: “Ik ga niet oppervlakkig interessant zitten doen?” .....Met mensen van je werk.

Ed: ....Nou.... Ik ga die gesprekken sowieso al uit de weg, zoveel mogelijk. Waarom, dat weet ik niet, maar dat merk ik. Ik heb ook geleerd dingen niet voor algemeen bekend aan te nemen en zo, waar mensen helemaal niks vanaf weten. Ik heb altijd het idee dat mensen net zoveel weten als ik, van de materie waar het gesprek over gaat. Dat is gewoon nooit zo. En dat overschat ik altijd. Ik heb altijd mensen overschat. Ook mijn gebruikers, voor wie ik programmatuur schrijf ....... en dat is een beetje lullig. Ik kan mijn boodschap niet duidelijk overbrengen, omdat ik vanaf een ander niveau zit te lullen. Ik moet eigenlijk alles uitleggen, maar ik heb daar helemaal geen zin in.²⁴ Dat is niet zozeer bewust hoor! Ik denk dat het gewoon zo gaat. Ik denk drie zinnen en ik zeg er maar een. En op die manier ben ik niet te volgen. En gewone gesprekken over je salaris en je loon en zo, daar heb ik helemaal geen zin in. Ik wil me daar helemaal niet mee bezig houden en ik begrijp niet dat heel veel mensen daar altijd weer over zitten te zeiken en altijd weer over zitten te hameren. Dat soort dingen. Ik heb geen zin om te gaan zitten zeuren over een adsl-vergoeding, terwijl mijn andere collega hem wel krijgt. Ik vind het niet terecht dat ik hem niet krijg, maar daar ga ik niet over lopen zeuren. Daar ben ik wel boos over.²⁵ En dat is ook altijd vervelend. Al die dingetjes stapelen zich op en dan komt er twee keer per jaar een enorm gesprek of een enorme mail of een heel verhaal op mijn weblog .

0:27:36

'Ik denk drie zinnen en zeg er maar een' dat is een verhaal dat ik mijn vader ook wel eens heb horen zeggen. Ed struikelt zo vaak over zijn zinnen, dat ik steeds meer zinnen recht ben gaan trekken om het leesbaar te houden. Waar het hier ook om ging, is dat onze doelgerichte kijk op het leven zo egoïstisch altijd om onszelf gaat en dat niemand in staat lijkt over grenzen heen te kijken. En of het nu komt, omdat mijn vader een emigrant (ja geen immigrant in Nederland denk daar maar eens over na) van een eiland is en hij gezien heeft hoe bekrompen het wereldbeeld van eilandbewoners is. Of omdat mijn moeder getrouwd is met iemand van een andere cultuur. Blijkbaar zijn ze erin geslaagd om ons heel scherp te laten kijken naar anderen en naar onszelf. Wij storen ons altijd bijzonder aan het onrecht dat anderen wordt aangedaan. En als ons onrecht wordt aangedaan nemen we braaf geen actie, tot de bom barst. Daarom is Ed zo blij dat hij nu bij Unicef mag gaan werken.

0:29:50 (tape 1)

Ed: Het is misschien wel een droom om daar te kunnen werken. Nou moet ik ook eerlijk zeggen dat als ik op hun website ben, dan kijk ik ook altijd naar hun vacatures.

Wal: De ideële organisaties? Ook bij ander ideële organisaties?

Ed: Ja.

Wal: Ja, dat weet ik ook wel.

Ed: Alleen ik had hier nooit op gesolliciteerd.

Wal: Nee, omdat de functie zelf...?

Ed: Nee, ik weet niet wat het inhoud en ik denk toch dat ik geen kans maak. Dus wat dat betreft weet je ook niet...

Wal: Dat je geen kans maakt??? Van te voren??

Ed: Ja, dat denk ik echt. Ik denk dat als Ronald daar niet had gewerkt en niet voor mij een goed woordje had gedaan, dan had ik daar nooit aangenomen geweest. Dan had ik er niet eens op gesprek gekomen.... En in die gesprekken kom ik er dan nog voldoende uit. Dat ik de goede man ben daarvoor.

Wal: Je schat jezelf nogal laag in. Is dat opleidings-technisch of cv-technisch dat je dat doet?

Ed: Nou weet je, ik heb er nooit wat aan gedaan, om vast te leggen wat ik weet. Ik heb nooit cursussen gedaan. Ik heb geen diploma's. Ik heb helemaal niks^26. Alleen maar werkervaring²⁷.. En dat is een groot goed hoor trouwens, maar eh.... En omdat ik het zo leuk vond om van alles en nog wat te doen, weet ik ook heel veel. Ik weet van alles een beetje, zeg maar, en van sommige dingen heel veel. Ik weet ook een beetje hoe een computer werkt, maar dat is omdat mijn.., omdat pa vroeger... Wilde hij eerst formeel zijn vader benoemen benoemt hij hem toch als pa, het is immers ook mijn vader. Goed te merken dat hij kiest voor een informele aanduiding die alleen kan, omdat hij met familie zit te praten....en dat is dan wel weer briljant. Daar heb ik dan ook weer veel aan te denken, aan die man... Wat is dit een rare verspreking, heeft hij nou veel te danken aan pa of denkt hij veel aan pa. Ik denk helemaal niet vaak aan pa. Na de scheiding en een paar partners later heb ik met pa niet meer zoveel gesproken. Ik heb hem het afgelopen jaar een keer of drie gezien bij Ed thuis... die heeft gezegd: “Oh jij vindt computers leuk nou hier heb je een soldeerbout en een paar chippies en maak er maar één... en dan kan je lekker zelf kloten.”

Dit verhaal speelt in 1978!! Mijn vader, elektrotechnicus, bouwde in deze tijd zijn eigen computer, maar kocht wat later een TRS80 model 1 hobbycomputer. Toen wij deze computer hadden bestond de commodor 64 nog niet en de IBM personal computer, “de PC”, stond nog niet in de steigers. Dit zilver/ zwarte apparaat stond als een heilige graal in huis en wij mochten luisteren naar de piepjes en bliepjes tijdens het laden van programma's vanaf een cassettebandje. Heel af en toe mochten we een spelletje meespelen als golf of maanlander. Zwart scherm witte blokjes voor de ouderen onder ons. Voor de nerds de TRS80 had een Z80 microprocessor van 8 bit, kloksnelheid 4 MHz en werd geprogrammeerd in Basic. Ik zit opnieuw met mijn haren overeind en tranen prikkelen mijn ogen en mijn neus. Ik dacht dat het me allemaal niet meer zoveel deed. Dat donkere huis in de zomer, omdat pa anders het scherm niet kon zien. Mijn vader kon alles, wat ben ik ontzettend trots op die man. Later werd pa dan ook computer beheerder en programmeur. Hij is op eenenvijftig jarige leeftijd kansloos weggezet door de 'heeren' met verstand en de praatjes om hem eruit te lullen. Moe van het harde werken. Ik luister naar Mister Bojangels en huil. Wanneer danst hij weer.

Ed: Dus daar is het wel mee begonnen. Dus ik weet wat van de computer zelf. Ik weet wat van beheer. Ik weet wat van programmeren....., nou daar weet ik dan heel veel van. Dus dat is wel briljant.

Wal: Daar weet je dan heel veel van. Jammer dat je jezelf niet kan presenteren.

Ed: Nou dat wel, als je twaalf jaar geprogrammeerd heb, dan weten de mensen wel dat....

Wal: Dat je bij de tijd bent.

Ed: En dat ik daarnaast heel veel andere dingen ook gedaan heb, dat is alleen maar mooi.

Dat is ook wel grappig, want ik ben dan ook de man die alles... voorgeschoteld krijg. “Joh Ed we krijgen een andere editor. Die heb ik gedownload, ga jij eens kijken of we daar iets mee kunnen.” Nou ga ik dat helemaal uit zitten vogelen. Wat kan je er allemaal mee. “Aahha, dat is allemaal geweldig, kijk dit, kijk zus en kijk zo!” en vervolgens kan ik aan iedereen uit gaan zitten leggen hoe dat ding werkt. En dat... daar begreep ik sowieso eigenlijk geen zak van. Waarom moet ik nou aan een collega uit gaan leggen wat je met die editor kan. Ik heb het toch ook uitgezocht. Ik heb toch ook gewoon gelezen hoe werkt het en wat ik er mee kan. Er zit toch gewoon een boek bij. En nu begrijp ik dat, zeg maar, dank zij eh die pillen. Dankzij die jaren dat ik met die pillen heb gelopen zijn mijn ogen open gegaan..hè?... Begrijp ik hoe ik anders ben ten opzichte van andere mensen.

Wal: Juist.. want?

Ed: Ja, dat zag ik vroeger niet.

Wal: Hoe ben jij anders?

Ed: Ik vind het leuk me te verdiepen in dingen.²⁸

Wal: Om iets nieuws te leren.

Ed: Maar überhaupt... in dingen te verdiepen gewoon... Ik ben erg teleurgesteld in.... Kijk een blad als de Kijk of zo is leuk, maar daarin staat eigenlijk helemaal niks. Dus dat is niet interessant.

Wal: Ja dat is leuk. Maar dat is het innovatief zijn.

Ed: Dat word ik automatisch, omdat ik de nieuwe dingen ga uitpluizen. Dus binnen mijn bedrijf ben ik innovatief.

Wal: En wat een docent doet is je de kennis zo aanreiken, zodat je het begrijpt. Dus eigenlijk moet je dan bestaande kennis aangereikt krijgen.

Ed: Nee??

Wal: Nee jij niet, gewone mensen. Zodra ze.....

Ed: Ja oké.

Wal: ...zelf moeten na gaan denken vragen ze al gauw of het niet beter uitgelegd kan worden.

Ed: Vaak wel ja. En ik denk dat dat op hbo niveau zeker nog zo is. En dat dat ook de bedoeling is. Je leert daar iets en dat moet je... Je kan je specialiseren en je kan wel heel goed worden in iets, maar je gaat nooit iets nieuws verzinnen. Je gaat een techniek tot in de puntjes beheersen, maar die ga je zelf niet uitvinden. Dat lijkt mij niet de bedoeling. En dat is misschien voor mij een te laag niveau. Maar goed, ik heb helemaal geen niveau. Ed grinnikt hier heel licht, zeer timide..... Eigenlijk zou ik hem nu even een stevige beuk op zijn schouder willen geven. Kom op zeg! Geen aanwijsbaar niveau... zegt hij iets fermer, zonder die benodigde beuk op zijn schouder overigens.

Wal: Geen aantoonbaar niveau... Smaal ik ietwat samenzweerderig, wat weet de rest eigenlijk van ons.

Ed: Geen aantoonbaar niveau...

0:35:04

0:35:07 (tape 1)

Wal: Maar dat is wel belangrijk...

Ed: Wel leuk om te onderzoeken.....

Wal: Is dat...? Met pillen accepteer je wel gewoon wat er je verteld wordt als voldoende?

Ed: Nee.

Wal: Of simplificeer ik het nu?

Ed: Nee, dat weet ik helemaal niet .

Wal: Je zei zelf: “Ik weet nu door die pillen hoe gewone mensen functioneren”

Ed: Ja, maar dan bedoel ik dat ik ze op een goede manier heb kunnen observeren. Dus niet dat ik zelf dan functioneer als een gewoon mens.

Wal: Oké?

Ed: Ik heb gezien hoe de mensen om mij heen zich bewegen, hoe die het doen en wat ze dan doen.

Wal: En wat je observeert, is dat ze niks anders doen dan alleen maar simpel zijn.

Ed: Ja, ik dacht altijd dat iedereen zo was als ik.

Wal: Geïnteresseerd zijn en uitzoeken?

Ed: Ja, dingen uitzoeken en dingen willen proberen. En dat is heel stom, want ik wist wel dat mensen niet zo zijn. Alleen is dat bij mij nooit op een rijtje gevallen.

Wal: Nooit echt doorgedrongen?

Ed: In mijn kop nee. Met die medicijnen op is alles...., is er orde, zeg maar. Is mijn hele wereldbeeld geherstructureerd, zeg maar. Opnieuw geordend. Dus niet alleen naaste mensen, maar ook politiek en dat soort shit. Daar begrijp ik meer van....²⁹

Wal: Maar je werd daar niet gelukkiger van?

Ed: Nee.... dramatisch man! Dat was echt... Ik werd daar depressief van als de tandjes........, Maar ik weet het niet zeker. Weet je... dat is een beetje suf. Dat heb ik ook wel eens gezegd in de gesprekken daar. Misschien valt het allemaal wel mee. Heb ik gewoon een midlifecrisis en is dat het. Dat geloofde ik zelf niet. Ik begon ook heel erg te twijfelen aan mezelf. Wat dat betreft heeft het misschien ook wel de kenmerken van een midlifecrisis. Maar ik heb het laatst nog opgezocht in....op de wikipedia wat dat nou is. Hij schiet in de lach en ik lach mee. Ietwat beschaamd over de bron die we aanhalen.³⁰ Het schijnt dat niet iedereen het heeft, las ik daar. En inderdaad, ook na en midlife-crisis gaan mensen een relatie verbreken; gaan ze ander werk doen; gaan ze anders wonen; gaan ze grof dingen veranderen in hun leven. Dat is hetzelfde als dat je medicijnen gaat gebruiken. Dan gebeuren diezelfde dingen. Dus wat dat betreft is het ook wel een soort crisis, waar je doorheen moet. Het is super heftig.

0:38:12

0:38:12 (tape 1)

Wal: Door de medicijnen ga je veranderen?

Ed: Ja, door medicijnen ga je......

Wal: Je situatie veranderen of jezelf.

Ed: Alles verandert. Jezelf niet zozeer. Alleen het beeld dat je van de wereld hebt, want dat was er bij mij eigenlijk niet. Dat had ik wel natuurlijk wel, maar als ik het nu moet bekijken had ik dat niet. Ja, nee, ik zou mijn wereld niet kunnen beschrijven. Nee, ik weet niet hoe ik er toen naar keek.

Wal: Maar ondanks alle structuur die je....

Ed: Vroeger geloofde ik de krant bijvoorbeeld gewoon nog en het journaal. Heb ik trouwens nog wel een beetje hoor, dat ik alles geloof wat ik lees en wat ik hoor... Nou dat is niet waar, want er zijn nu... Nee dat is niet waar, nu wil ik het niet eens meer horen, omdat ik al denk wat is dit?.. wie ?.. je staat te lullen!!! En ook in de krant, lekker, dat is toch niet zo!!! Kom op nou, laten we elkaar als grote mensen nou gewoon eens aanspreken op de dingen. Dus maar goed. .....Grote bewondering voor de grote der aarde. Die dat gewoon wel zeggen. Maar gadverdamme, wat wordt je daar moe van.

Wal: Is dat nou hetzelfde wanneer je bij afscheidsborrels 'heeren' spreekt. Is dat dan ook wat je hoort?

Ed: De bullshit?!

Wal: Ja.

Ed: Ja absoluut! Natuurlijk!

Wal: Voor mij passen daar ook maar twee soorten gedrag bij of clown worden..

Ed: Ja.

Wal: Wat jij ook bent, niet stil kunnen staan en een beetje gekke gein en dat soort ding. Dat is altijd een hele scherpe kritiek hè? Clown zijn. Vind ik, want clowns die kunnen echt op dat moment ook zeggen wat ze willen hè?

Ed: Ja.

Wal: Want door het clown zijn ben je al kritiek.

Ed: Ja.

Wal: ...of inderdaad boos worden (rare uiterste eigenlijk) en weg lopen. “Dit hoeft voor mij niet, krijg de schijt maar.” Niet eens perse boos weglopen, maar je in een soort van boosheid terug trekken en denken hier ga ik niet naast staan.

Ed: Ja, dat doe ik soms wel ja. Ik kan de mensen wel goed shockeren hoor. Bijvoorbeeld toen de twintowers d'r in, d'r aan gingen. Toen was iedereen zooo geshockeerd jongen. Zaten we te lunchen en iedereen zat: “ooh ..ooh verschrikkelijk ooh, ooh”. En d'r was net een watersnood in Bangladesh. Ik zeg: “Jongens, zit nou niet zo enorm geëmotioneerd te zeiken over een paar duizend mensen die doodgaan. Gisteren zijn er weer honderdduizend mensen de oceaan in gespoeld daar zo? Is dat niet erg dan, daar hoor ik jullie niet over, en nou gebeurd er hier wat en ga je oh.. oh wat erg.”³¹

Later nog met mijn directeur over gehad. Die kon niet begrijpen dat ik dat soort dingen kon zeggen. Die kon dat echt niet begrijpen. Dat was mooi.. ja... op zich vind ik dat wel mooi. Nu zou ik dat niet meer doen.

Wal: Gebruikte je toen medicijnen?

Ed: NEE, nee, nee joh, nee!

Wal: Als je medicijnen zou gebruiken zou je d...

Ed: ..dan had ik het niet gezegd!

Wal: Want dan had je voorzien dat de mensen daar geshockeerd van zouden zijn en zou je je ingehouden hebben.

Ed: Ja. Nu begrijp ik ook dat de mensen zich dat heel erg aantrekken en het verschrikkelijk vinden.

0:42:16

Ja. Ed begrijpt de reactie en kan zich erin verplaatsen, maar het blijft raar dat persoonlijk leed zo geëmotioneerd beleefd wordt en dat universeel leed volstrekt achteloos aan mensen voorbij kan gaan. Dagelijks bewust genegeerd wordt. Afgekocht met een kleine gift aan een goed doel. Dit terwijl de schaal van dat leed onmetelijk veel groter lijkt. Het lijkt wel of onze op doelen gerichte cultuur overal te wereld anderen beschadigd. Als we zelf dan wat schade oplopen is het huis te klein. Net als aan het Franse hof aan de vooravond van de revolutie. Pas als het eerste hoofd rolt zijn we ontdaan, terwijl het volk jaren crepeerde. Ook nu zijn de voedsel prijzen, door speculatie, zo hoog dat het IMF zich zorgen maakt over de stabiliteit in de wereld, ondertussen voeren we oorlog.

0:04:12 (tape 2)

Ed: Ik vraag mij af of mijn hersenen door die pillen zijn veranderd?

Wal: In die korte tijd?

Ed: Nou ja dat is toch een paar jaar?

Wal: Ja is waar.

Ed: Wanneer ben ik gaan gebruiken?

We lachen, alsof hij zijn eerste hard drugs ervaring uit de boeken doet.

Wal: Middelen gebruik.

Ed: Ja. In 2005 ben ik er mee begonnen en eh... Wanneer ben ik ermee gestopt? Pas net, dus ik heb ze toch twee jaar trouw geslikt.

Wal: Maar je vraagt je af, want je heb er vast over nagedacht?

Ed: Nou of bij mij, mijn hersenen ook veranderd zijn?

Wal: Maar eigenlijk concludeer je al dat dat zo is?

Ed: Nou dat weet ik niet nee.

Wal: Want je groeit niet meer zo hard natuurlijk.

Ed: Nee, ik concludeer helemaal niet dat het zo is.

Wal: Sorry, ik zeg dat omdat je die gedachtegang hebt.

Ed: Dat er iets bij mij veranderd is? Ik weet niet of dat nou fysiek in mijn hersenen is of dat gewoon is, omdat ik... Nou ja misschien wel ja. Ik zei: “Ik heb het geordend”, zeg maar... En dat zijn nieuwe netwerkjes, dus in die zin... Dat is wel bizar zeg, als je er zo over gaat nadenken. Nou mooi, dan is het fijn. Dan heb ik echt wat gehad aan die pillen.

Wal: Behalve dat je er niet gelukkiger van werd.

Ed: Nee, daarom ben ik er ook mee gestopt! Kijk het heeft voor mij niks nieuws gebracht. En dat is eh.. waarschijnlijk alleen maar, voornamelijk te wijten, aan dat ik in dezelfde omgeving bleef zitten. En dan valt het niet mee om te veranderen. Om ook de mensen om me heen mee veranderd te krijgen.³² Kijk daar zegt tie wat.

0:05:59

0:06:01(tape 2)

Ed: Bovendien mis ik gewoon nog basisvaardigheden die andere mensen wel hebben. Structuur in je werk aanbrengen... Overleggen met mensen, praten met mensen, luisteren naar mensen, dat soort dingen. Nou daar kan ik als halve deskundige toch wel zeggen dat hij wat dat betreft niet veel anders is dan anderen. Ik heb ergens gelezen; je hebt wel pillen, en dan gaan de dingen beter, maar je bent als ADHD-er nog steeds met twintig dingen tegelijkertijd bezig. En dankzij die pillen gaat het je nog lukken ook. Om van die twintig dingen in ieder geval, laat maar zeggen d'r twee af te krijgen. Twee belangrijke dingen af krijgen, dat is nieuw. Maar ik ben nog steeds met twintig dingen tegelijk bezig. Terwijl een normaal mens met één ding tegelijk bezig is. Of misschien met twee, maar dan één ding nu en 's middags een tweede dingetje. Maar ik kan niet 's ochtends ergens mee bezig zijn, dan ben ik ook al bezig met de dingen die ik 's middags moet doen.

Wal: Waarom ben je dan toch gestopt?

Ed: Ja, omdat het me niets nieuws bracht. Ik had er alleen nadelen van. Vooral dat ik geen eetlust had en zo. Dat soort shit. Dat ik mijzelf helemaal de tandjes zat te werken. Want het woord rebound is al een paar keer gevallen, maar ik had hiermee, met deze pillen heel veel last van rebounds. Maar met die andere pillen die eh...kom hoe heet dat klere spul?

Wal: Concerta

Ed: Die Concerta. Ik ontbeet niet, ik lunchte niet en ik kwam thuis, waarschijnlijk met een bloedsuikerspiegel way low. En dan ben ik sacherijnig, moe, kapot en dan kan je niks hebben. En dat was volgens mij niet een rebound, maar helemaal leeg.

Wal: Prikkelbaar, komt inderdaad voor bij een hypoglycemie.

Ed: Gewoon ja, ja dat is gewoon.... KLOTE!!!!! klinkt het keihard op in deze stilte, een ingehouden woede hoor ik in deze stilte, een enorme vuistslag op tafel zonder geluid. De kopjes dansen stil op tafel en de drankflessen rinkelen onhoorbaar in de kast, door de uitbarsting van geweldige stilte. Zo kei en keihard werken en er niets aan over houden. Vort knol! Zweet slaaf! Sterf verdoemde! Wel leuk, je boekt resultaten en daarom ging ik ook door. Het blijft maar interessant, het blijft maar interessant. O kijk dit is gelukt, nou dit nog even, dat nog even, zo nog even, zus nog even en dan zat ik op een trein die niet kon stoppen zeg maar. Heerlijk dat geeft ontzettend veel bevrediging. Ed klopt met zijn hand op de bank mee in de maat van de Flower Kings. Want ik heb de dingen ook echt afgemaakt zeg maar. Er zijn ook mensen die ontzettend veel presteren, maar die hebben.. die maken... Die leveren iets op, dat nooit af is.... en ik deed altijd alles erop en eraan zeg maar.... en dat is mijn graf.³³ 't Is nutteloos iets goed te doen.

0:09:06

Trouwens over die stilte, die klinkt als klote? Hoeveel puntjes zet je eigenlijk bij een stilte? Twee voor een korte stilte, een adem pauze of een formuleer hapering en tien voor een hele lange periode van stilte? Geldt dan een seconde stilte per puntje of een halve seconde? En stiltes in een zin? Zijn die belangrijker dan die tussen een antwoord en een vraag? En lachen is dat een stilte? Er wordt immers niks gezegd! Maar goed dat kan ik nog gewoon beschrijven. En snuiven of zuchten zijn die als stiltes aan te merken? En verzitten? Maar stiltes zeggen vaak net zoveel als woorden. Moet ik een transcript van de stiltes maken? Is het dan niet te overwegen om de stilte voor een nieuwe vraag of het van de tafel pakken van een biertje met veel minder puntjes te waarderen, dan dat er een stilte is omdat ik even niet meer weet wat ik moet zeggen, met stomheid geslagen ben door de opgedane inzichten? Tien puntjes stilte na een peilloos diepe wijsheid of een oppervlakkige doch messcherpe wending in het perspectief? Moet soms de diepte of de intensiteit van de stilte de hoeveelheid puntjes bepalen? Doodse stilte, waarbij zelfs geen omgevingsgeluiden te horen zijn, zijn goed voor acht puntjes? Had ik dan de muziek uit moeten zetten, zodat het goed te horen is hoe stil de stilte eigenlijk is? Misschien tien vette puntjes voor stiltes die onheilspellend veel zeggen over gevaar, angsten of onderdrukkingsmechanismes in onze maatschappij?! Of puntjes gevolgd door uitroeptekens?

Wat dacht u van dit voorstel, een puntje per kwart seconde stilte ongeacht de intensiteit, gevolgd door het aantal uitroeptekens op een schaal van een tot vijf over de mate van betekenisvolheid van de stilte. Waarbij de betekenisvolheid wordt vastgesteld door de stiltes voor te leggen aan een panel van duizend participanten die door middel van een random steekproef uit de totale Nederlandse populatie zijn getrokken. Die vervolgens op een vijfpunts likert schaal de vraag beantwoorden of de stilte heel erg belangrijk of heel erg onbelangrijk is. Ik zou de populatie dan helaas moeten beperken tot Nederlandstaligen, omdat dat de voertaal is van dit interview en het dus Nederlandstalige stiltes zijn. Of zijn stilte universeel?

Heb ik het eigenlijk nog niet gehad over lange stiltes op contextuele belangrijke momenten of op voor Ed of mij belangrijke momenten. Er zijn vast boeken vol geschreven over stiltes en hoe die weer te geven. Ik ga aan die wetenschap hier geen studie besteden. Weet je wat. Ik doe maar wat. Intuïtief. Goed?

0:09:07(tape 2)

Ed: Dat gaat niet...... dat kan ik in m'n eentje niet presteren. Dus nou ga ik lekker iets anders doen, niet meer programmeren, heerlijk man.

Wal: Als je het zo beschrijft, het effect van de medicatie, dan lijkt het op die gevechtsvliegers in oorlogssituaties. Die gebruiken ook speed, omdat er zoveel dingen zijn die ze tegelijkertijd moeten doen. Ik bedoel er zou onderzocht zijn door journalisten, die verklaringen van de vliegers zelf hebben, dat ze deze medicijnen krijgen. Ik weet het niet hoor.

Ed: Ja.

Wal: Dus verandert er iets...? Dus aan de ene kant zeg je: “Ja de medicijnen veranderen iets aan mijn perceptie van de wereld.” Aan de andere kant zeg je gewoon: “Nee ik doe nog meer.”

Ed: Ja mijn prestatie is... ..maar dat is een heel ander gebied. Mijn prestaties zijn gewoon ook veel beter. Er staan in de Spits, in dat krantje drie sudokootjes. Met die pillen op heb ik die af en heb ik de krant gelezen. Zonder medicatie heb ik een halve puzzel af als ik aankom. Dat is het meest tastbare verschil van prestatie.....

Wal: ...Maar komt dat dan omdat je je alleen op de puzzeltjes hebt geconcentreerd?

Ed: Ja, dan kan je focussen! Zijn stem gaat omhoog, zoals hij vaak doet als hij iets al uit heeft gelegd en de ander begrijpt hem niet. Dan gaat hij nog dwingender en intenser praten, heftiger gebaren en.. oké er zijn geen kloppende aderen op zijn voorhoofd te zien en ogenschijnlijk zweet hij niet, maar het is ietwat donker om dat te kunnen observeren.

Wal: En het is niet zo dat, zoals je net zei “Ik doe nog steeds twintig dingen, maar ik krijg ze nu af.”

Ed: Nee! Ik.. Stem nog steeds hoog, niet hees van ingehouden woede hoor. Ik ben niet bang, maar voel me wel ongemakkelijk. Ik kan mij voorstellen dat anderen op dergelijke momenten bang voor hem zijn. Ja, ik doe nog wel twintig dingen.. Toch weer iets rustiger. Had ik toch gelijk zeker. ..maar ik doe ze dan alle twintig achter elkaar.

Wal: In plaats van tegelijk?

Ed: Ja. Nu weer rustig. Close call zou ik zo zeggen. Door mijn uitmuntende beheersing van alle gesprekstechnieken, die ik in de loop van vele jaren heb opgedaan, weet ik de situatie te sussen. Kalm, ook onder vuur. Ik heb als verpleegkundige in de acute psychiatrie al vaker gesprekken gehad met onredelijke personen. Alhoewel, iemand is maar onredelijk in de mate waarin hij geen gelijk krijgt van een ander. Het is voor Ed allerminst onredelijk meer begrip van mij te verwachten. Ben ik gewoon ff te dom om hem te begrijpen. Eigenlijk zouden anderen dus moeten beoordelen of ik onredelijk was of Ed.³⁴

Wal: In de chaos van alles tegelijk doen, door elkaar heen doen, komt er niks af?

Ed: Als er vijf van die dingen parallel lopen, die met hetzelfde ding te maken hebben... Als het over een programma schrijven gaat. Ik vind, het programma moet niet alleen iets doen, dat is alleen een programma schrijven, dat is simpel, daar ben ik zo mee klaar. Maar hij moet ook rapporteren wat hij doet, maar dat wordt altijd overgeslagen. Als er ergens iets fout gaat, dan moet dat ook ergens gerapporteerd worden. Dus de fouten afhandeling moet ook altijd voor elkaar zijn. Dat doe ik er ook gewoon bij. Ik vind dat mijn interface aan bepaalde eisen moet voldoen. Dat die ook netjes voortgang moet tonen en dat soort shit. Fanatieke perfectionist, komt ook in het dossier voor. Fanatiek perfectionist, dat had ik zelf eigenlijk niet zo. Pa en ma waren ook altijd zo pietje precies, terwijl ze allemaal niet steriel zijn of zo. Veel kon en mocht, alleen bepaalde dingen moesten precies en netjes. Maar dan ook echt precies. Dat programmeer ik er ook eventjes bij. En al die dingen doe ik tegelijk. Nou die dingen gaan op bepaalde gebieden elkaar bijten en dan gaat het niet werken. Dus.... als ik nou maar dat ene dingetje kon doen en daarna het andere dingetje en daarna het derde, dan zou het goed gaan. Dat heb ik nog geleerd. Het een na het ander te doen. Dan gaat het wel goed. Maar ik laat mezelf te snel verleiden. Van: “Oké moet ik dit nog even doen, en dat, en dat, en dat moet dan ook nog even tegelijkertijd.” Ik ben dan met vijf dingen tegelijkertijd bezig. Terwijl het eigenlijk alleen maar gaat over het ene stukje dat het programma moet doen en dat ik eigenlijk moet maken.

Wal: Wat mensen van je verlangen. Ik wil toch een beetje die kritische geest van je prikkelen. Ed lacht, zinloze opmerking, alsof hij niet kritisch is geweest de afgelopen uur. Want je beschrijft een heleboel voor- en nadelen. Alleen je taak afmaken? Je wordt er niet gelukkiger van dat heb je ook al gezegd hè? Met Concerta of Ritalin kan je misschien beter functioneren, maar daar word je nog steeds niet gelukkiger van?

Ed: Nou...? ....Hmm, ik zou ook even afwachten na zo'n moeizame vraag.

Wal: Of komt dat alleen, omdat de situatie om je heen niet veranderd.

Ed: Ja wel.. ..nee.. maar dat is het niet helemaal.. Van het beter presteren op zich, word ik wel gelukkig................................ Maar dat de rest van de wereld om mij heen stil staat, daar word ik niet gelukkig van zeg maar.

0:12:53

Tjonge wat een bevalling, worden we moe of zo. De conclusie is denk ik wel duidelijk. Met die pillen word er hard gewerkt, maar voor een hoge prijs. Belangrijk voor Ed is dat hij merkt dat de mensen om hem heen eigenlijk ook niks goed doen. Hij kreeg aldoor feedback dat er iets mis was met hem. Toen hij echter druk bezig was zichzelf te corrigeren en te verbeteren viel het hem op dat hij daardoor niet de waardering kreeg die hij verdiende. Zo blijft hij in het verdom hoekje zitten. Ed heeft de vreemde wetenschap van twee werelden bij zich. Hij weet hoe hij functioneerde zonder pillen en met pillen.

0:12:58 (tape 2)

Wal: Dus dat je moet concluderen dat jou taak beter vorm gegeven wordt, maar dat de wereld daar geen klap mee opschiet.

Ed: Wat is mijn taak?

Wal: Je baan, je werk.

Ed: Op mijn werk doen ze er niks mee. Ik ben voor mijn gevoel en dat is waarschijnlijk meer gevoel.... acht seconden stilte!! Iedereen heeft wel eens het gevoel dat hij niet gewaardeerd wordt en dat soort shit. En dat hij vindt dat hij te weinig verdient en noem het allemaal maar op. Maar dat had ik heel erg. En ik zag dat er dingen bij mij veranderd waren. Maar sowieso. Ik heb ook geprobeerd het hele bedrijf te veranderen,³⁵ maar dat lukt niet. Dus dat is het meer. En ik kon mijn taak in die zin, niet beter uitvoeren, omdat als ik kijk naar het resultaat... Ed veegt met zijn hand luid diverse keren kruimels van de bank, alsof hij wat uit het verleden van zich af wil kloppen. Zoals Jezus de discipelen heeft geleerd om het stof van de slippen van de mantels af te kloppen als ze niet welkom waren in een stad. Dus qua resultaat gerichtheid, daar ben ik nog op afgerekend. Wat ik doe is wel fantastisch. Het is allemaal wel mooi en prachtig, maar het resultaat is niet mooi en prachtig. Je kan beter iets niet afmaken, want dan kan je het er later aan plakken als het instort. Inplaats van iets zo complex en zo groots hebben opgezet, dat het niet gaat werken. En het resultaat is hetzelfde, het werkt niet aan het einde van de dag. Niet voldoende. Simpele dingen wel, maar als ik echt iets groters aan ga pakken, dan ontspoor ik.

0:14:56

Ed blijft kritisch naar zichzelf en vergoelijkt daarmee de werkwijze van anderen. Dat lijkt mij niet logisch. Niets komt werkelijk af in het leven. We spreken alleen af wanneer iets af mag heten.

0:15:00 (tape 2)

Ed: Ik heb ook ergens op een weblogje geschreven dat het een heerlijk gevoel is om eh, als een debiel te keer te kunnen gaan en niet uit de bocht te vliegen.

Wal: Maar uiteindelijk vlieg je toch de bocht uit.

Ed: Ja, maar dat is niet waar. Dat was maar op een ding en dat was al een chaos. Dat was wel een grote teleurstelling, dus misschien dat ik daardoor er nu te veel bij blijf hangen. Daar gaat het niet om, daarom ben ik ook niet depressief, om mijn taken uit te voeren of niet. Of daar werd ik ook niet depressief van. Kijk Yvonne, mijn thuisfront, mijn sociale leven, die merkten er geen zak van dat ik die medicijnen gebruikte. Dus die hadden er alleen maar last van, omdat ik eh.. compleet naar de klote thuis kwam, niks meer wil horen en laatmemetrust.nl. Ja nou ja. En op mijn werk hadden ze er ook niks aan. Ik ging er niet meer door verdienen. Ik kreeg niet meer verantwoordelijkheden.³⁶ Op het werk hadden ze er wel meer aan, maar Ed werd er niet meer door gewaardeerd. Ed doet hier dus een rare uitspraak. Hij werkt zich bijna dood en doet het nog goed ook. Maar hij zegt toch dat ze daar niets aan hadden. Werden zijn bazen zenuwachtig omdat hij meer presteerde dan zij? Een politiek spelletje om Ed achter te houden? Dom ook om een bedrijf te willen veranderen, ook al heb je gelijk, als je niet de baas ben. Misschien mag ik wel gewoon blij zijn dat ik daar heb mogen werken, zeg maar.

Wal: Je hebt je langer overeind kunnen houden, in de situatie waarin je moest functioneren?

Ed: Nee, ik heb mooie dingen gedaan, dankzij die pillen. Voordat ik aan die medicijnen begon ben ik gestopt met programmeren, omdat ik andere dingen belangrijker vond die mis gingen. Dat heb ik ook gedaan, het configuratie beheer voor het hele bedrijf. Maar ja..., dat is ook zo'n project dat gestrand is in helemaal niks, maar dat was nog voordat ik medicijnen had. En met medicijnen heb ik het op een gegeven moment te groots aangepakt, waarom het, waarop dat dan strandt. Klinkt toch wel een beetje als met speed op werken, grootheidswaanzin. Heb ik ook wel eens bij mezelf bemerkt met Speed op.

Wal: Ja haha, maar voor een buitenstaander blijft het linksom of rechtsom, dat je niet doet wat je moet doen.

Ed: Nee.

Wal: Of het nou met medicijnen heel gericht en hardwerkend is of...

Ed: Ja, het resultaat is allebei nul. Maar dat is niet helemaal waar, want het is maar één project waarbij het resultaat nul is.

Wal: Ja precies, er zijn ook wel dingen waar je wel eh...

Ed: Ik ben ook geroemd en zo. Die applicatie die in de ambulances gebruikt wordt, die was helemaal geweldig, 'Ed geweldig.'

0:17:51

0:17:51(tape 2)

Wal: Er zijn best wel dingen goed afgerond?

Ed: ...

Wal: Mja.

Ed: Ja.

Wal: Met of zonder medicijnen?

Ed: Met.

Wal: Zonder had het niet gelukt?

Ed: Nee.

0:18.14

....23 seconden onderzoek, vier wisselingen, drie vragen met als resultaat: Ja. Met. Nee. Ik geloof niet meer wat er gezegd wordt.

0:22:53 (tape 2)

Ed: Ik ben echt benieuwd, ik ben echt benieuwd. Ik bedoel, ik weet zeker, nou ik weet het helemaal niet zeker, soms.. Ik twijfel heel erg of ik het allemaal wel zal kunnen zeg maar. Briljant gesproken, briljant! Ook daar bij Unicef. Maar goed ik werk daar met mensen die eh.. Wat ik wel geleerd heb is dat ik overal over moet praten. En dat valt niet mee bij mensen in die oude kliek. Want dan is het: “Oh heb je Ed weer en die heeft dit of dat.” Weet je? En niet dat ik daar altijd langs kom of zo, maar: “Oh daar hoef ik niet naar te luisteren, want die kan ik toch niet volgen en ik zeg dit en dat en dan stuur ik hem met een kluitje in het riet en is alles weer goed, dan hoor ik hem een half jaar niet.” En er zijn ook mensen waar ik wel gesprekken mee heb op mijn werk, en dat is alleen maar horizontaal zeg maar. ³⁷

0:23:48

Kijk de heersende macht aan het werk!

0:23:49 (tape 2)

Ed: Maar verticale communicatie dat is een drama en dat is nog steeds hoor. Misschien heeft dat wel te maken met de opvoeding. Dat ik niets durf te zeggen tegen iemand die hoger in de hiërarchie staat.

Wal: Ja..dat je je grote bek niet open trekt tegen iemand die meer zeggenschap heeft dan jij.

Ed: Dat is ook omdat ik die boodschap niet over kan brengen.

Wal: Nou dat weet ik niet. Het kan dat je dat denkt.

Ed: Jawel, want ik ben erg emotioneel natuurlijk altijd en noem maar op. Wat dat betreft denk ik dat die medicijnen nog wel goed van pas zullen komen. Net als bij sollicitatie gesprekken. Toen heb ik ze ook gebruikt. Het prachtigste is dat bij mijn arbeidsvoorwaarde gesprek. Toen dacht ik, terwijl ik daar zat, oh kut ik heb mijn pil niet genomen. Krijg ik een salaris voorstel en dat viel mij een beetje tegen. Nou heel goed. Rust. Rust: “Nou daar moet ik even over nadenken.” Dan gaat dat gesprek verder en zit ik onderhand te denken en op een gegeven moment zeg ik: “Joh, weet je wat Fuck it, 't maakt me niet uit. Ik teken het wel. Ik vind het goed” En dat was nou echt zo'n ADHD streek. Hoe kan je nou drie minuten daarvoor tegen jezelf zeggen: “Ik denk er even over na, want ik moet nu die beslissing niet nemen” en dan ben ik dat drie minuten later al weer vergeten!!!!

0:25:30

0:25:34 (tape 2)

Ed: Heb ik dus mezelf keurig in de hand gehouden en drie minuten later zeg ik wat kan mij het schelen en hup ik teken. Achteraf heb ik daar ONWIJS veel last van gehad. Maar dat heb ik allemaal weer goed kunnen praten voor mijzelf en dan heb ik er wel weer vrede mee. Maar dat is bizar. En als ik die pil op heb, dan heb ik dat niet, dan doe ik dat niet. Dan kom ik niet terug op een besluit dat ik eerder heb genomen. In mijn werk ook. En in de rest van mijn leven ook. Dat is vervelend, zeg maar. Je weet gewoon niet wat je aan me hebt, zeg maar.

Wal: Ja, je heb iets op een rijtje gezet en doordat er iets nieuws gebeurd, is het daarna anders dan je bedacht had.

Ed: Totaal anders! Nou totaal anders.. mijn meningen veranderen met de dag... ...bijna.³⁸ Ja kut zeg!! Kan ik Ed morgen weer gaan interviewen. Wat is dit nu weer?

Wal: Gezonde eigenschap. Beheerst hoor, petje af.

Ed: Ja.

Wal: Maar niet in onze maatschappij.

Ed: Vervelend voor de mensen, waar ik samen mee werk of woon.

0:26:49

0:32:55 (tape 2)

Ed: ....waarom ben ik niet gelukkig als alles perfect is? Het was een model plaatje gewoon. Hoe komt dat? Waarom ben ik niet gelukkig? Nou en dan komt het op de kinderen en dan barst ik in huilen uit. Dat ik niet zoals mijn vader wil zijn. Dat ik een goede vader wil zijn en dat lukt mij dan natuurlijk niet voor mijn gevoel. Nou dat legde ik mijzelf op, dat ik een goede vader moest zijn. Terwijl je het liefste daarvan weg wilde lopen. Dat was wel benauwend, zeg maar... Ook omdat ik niet bewust voor de kinderen gekozen heb. Dat is ook van joh zullen we dat doen dat is leuk zeg maar. Voel je hem al aankomen? Vast niet. Ik wel en zit hem lachend aan te kijken, dit nodigt hem uit er eens lekker voor te gaan zitten en vervolgens een fictieve dialoog met Yvonne te schetsen

“Nee dat doe ik niet, dat heb ik.. vroeger heb ik dat, wilde ik dat, maar dat boek heb ik afgesloten dat doe ik niet.” Spreekt Ed voor Ed.

“Ja joh dat moeten we doen dat is leuk!” Spreekt Ed voor Yvonne.

“Nee dat doe ik echt niet. Dat doe ik niet dat is dat.”: smeer dat ff uit over een jaar of zo of over twee jaar.

“Ja joh dat is toch leuk...ik wil dat wel graag. “

“Ja dat is ook eigenlijk wel leuk, weet je wel?”

Wal: Ja. We grinniken wat. We weten precies waar dit heen gaat en we hebben dikke, dikke voorpret.

Ed: Spreekt voor Yvonne: “Zullen we het doen?”

“Nee dat wil ik niet, want eh vroeger wilde ik dat maar eh ik wil niet zo oud nog vader worden dat doe ik niet” en op een gegeven moment komt de dag...

“Oké we stoppen met de pil,”... Nou wordt er dus drie maanden niet geneukt!! We barsten uit in lachen, dit zag ik dan net niet aankomen, de timing, de wending, het verder uitspinnen van de grap, wat een genie, maar goed dat is dan toch weer die ADHD. Want op een gegeven moment heb je wel een zwangere vrouw. Ik bulder het uit...... Want je wil het wel niet..

Wal: Dat is toch die ADHD. Zeg ik lachend, Dan heb je een zwangere vrouw. Wat een punchline; perfect gelanceerd; perfecte vlucht; perfecte landing. Ik snapte de grap van meet af aan en wist direct waar het heen ging, maar hij heeft mij op de tenen gehouden en mij om laten tuimelen.

Ed: Ja! Je wil het toch niet en dan heb je godverdomme.. Ik heb het mezelf tien jaar lang verteld. Ik wil het toch niet meer!? Maar ik heb daar geen... Wat dat betreft had mijn leven anders moeten lopen. Maar goed het loopt zo en ik vind het ook niet erg. Ik heb er ook vrede mee en ik ben er ook heel gelukkig mee. Hèhè is dat lachen. Het is ook echt niet tragikomisch of zo, had het best kunnen zijn, maar dat is het niet, of niet helemaal.

Wal: Misschien wel gelukkiger dan je zonder kinderen was geworden, dat weet je natuurlijk nooit.

Ed: Dat weet ik ook niet, maar het is wel suf dat het niet eh niet eh niet expliciet mijn keuze is geweest.

0:35:32

Dat is niet suf !! Dat is 'zi-ran'³⁹ en het is maar goed ook, want daardoor komt Ed goed aan leven toe. Alsof iets op een rijtje zetten helpt. Rationaliteit leidt niet tot iets, logisch analytisch denken leidt niet tot conclusies. De praktijk is weerbarstiger dan de theorie.

0:51:50 (tape 2)

Wal: Je kan beter communiceren, je begrijpt anderen beter ?

Ed: Nee, ik kan nog steeds niet communiceren.

Wal: Met medicijnen?

Ed: Met medicijnen Ja! Maar dat is..Ja. Ja ik kan beter communiceren met medicijnen, een gesprek wordt een stuk makkelijker. Ben ik een stuk makkelijker te volgen.

Wal: Jij bent prima te volgen hoor.

Ed: Ja, maar jij kent me niet anders. Jij bent getraind om mij te kunnen blijven volgen.

Wal: Waarom trainen zij de rest van Nederland dan niet om jou te volgen?

Ed: Dat is veel te vermoeiend man. Op je werk toch ook. “Joh kunnen we wat regelen”. Ik wil wat regelen en dan begin ik ineens geintjes te maken tussendoor en zo.

Wal: Dat is toch het leven?

52:35

Toekomst

Heeft Ed nog wat te zeggen over zijn toekomst? Jazeker. Volgens mij begint hij nu pas. Kijk, hij zal geen motor gaan kopen en met een nieuw leren jack rondjes gaan rijden. Dat zwelgen in consumenten goederen zie ik hem nog niet doen. Maar een nieuwe weg inslaan kan natuurlijk altijd. Ook dit gaat bij Ed natuurlijk niet volgens een plan. Het komt dan op een punt dat hij vast zit en dan komt als bij toverslag de oplossing, waarna hij weer als herboren verder kan. Hij koopt een opzet tijdrit-stuur op zijn gewone fiets en gaat. Hoe sterk is de eenzame fietser die krom gebogen over zijn stuur tegen de wind zichzelf een weg baant.

0:18:51 (tape 2)

Wal: We hebben het veel over werk gehad. Even wat anders, anders moet ik me erg gaan verdiepen in je werksituatie.

Ed: Ja dat is ook niet interessant, dat is een gesloten boek nu.

Wal: Precies, je hebt nu een nieuwe baan.

Ed: Ja.

Wal: Je ziet het niet zozeer als een keerpunt in je leven.

Ed: Wat niet!?

Wal: Je nieuwe baan?

Ed: Jawel!

Wal: Oh?... ..keerpunt in je leven?

Ed: Wie zegt dat dan van niet!?

Wal: Nou, omdat je niet wist of de werkinhoud iets wezenlijks toevoegt aan eh..

Ed: Nee dat.. Het inhoudelijke werk zal een stuk minder...

Wal: MAAR wacht ff.. Je denkt wel dat het een keerpunt is?

Ed: Ja.

Wal: Want?.... Wat gaat er veranderen?....

Ed: Ik moet meer met mensen aan de slag. Ik kan mij niet meer terugtrekken in een stukje techniek.

Wal: Maar dat is je werkinhoud. Wat gaat er veranderen aan je leven. Alsof je werk niet je leven is.

Ed: Dat ik heel trots ben dat ik bij Unicef werk. Ed lacht ietwat beschaamd, maar toch niet. En dat ik daar over kan praten met mensen...... Dat ik me dus niet meer helemaal naar de klote hoef te werken. Want het is, geloof me, dat programmeren is verschrikkelijk zwaar.... volgens mij....... ja dat is verschrikkelijk zwaar gewoon... Wel heel leuk, maar wel heel zwaar, dus dat kan ik ook niet langer blijven doen. Je moet je door blijven ontwikkelen en je moet daar van af. Die ontwikkeling heb ik gewoon gemist, sowieso, dat pad.⁴⁰

0:21:45

0:35:35 (tape 2)

Ed: Maar goed. Ik kreeg een kaartje, ook voor mijn nieuwe baan en daar staat zo'n verhaal en een mooi prachtig citaat in. De conclusie van die kerel is......maar dat moeten we maar een keer in de analen opnemen, want ik heb die kaart natuurlijk niet bij me. Het komt hierop neer: 'Ik heb geleerd dat als je het goede najaagt, ik het niet kan bereiken en als je rustig en geduldig afwacht het goede naar me toe komt.' Nou in ieder geval zijn conclusie was, dat hoe ik het ook wend of keer, het komt op mijn pad. Dat is onvermijdelijk. Het komt g.... De dingen komen op mijn pad. Dat is het gewoon en dat is goed.

Wal: Ja.

Ed: Ja, dat is wel lachen, dat is wel altijd een beetje mijn levensinstelling geweest. Ik ben er nooit op uit geweest om een vriendin te pakken te krijgen, maar ik had wel een vriendin, zeg maar. En ik ben er ook niet op uit geweest om applicatie ontwikkelaar te worden of om een goede baan te krijgen. Daarom ben ik wel naar de hts gegaan en zo. En naar de HLO helemaal, om uiteindelijk een goede baan te krijgen. Maar naar de baan, die ik twaalf jaar gedaan heb, heb ik niet gesolliciteerd. Die baan bij Unicef, daar moest ik wel naar solliciteren, maar die is me ook aangereikt. En mijn kinderen zijn me ook aangereikt en Yvonne is mij ook aangereikt. Ik heb ook tegen Yvonne gezegd na die eerste nacht... ..Alleen dansen hè!.. Ik had wel afgesproken dat ik haar de volgende dag weer zou zien. Maar ik dacht, ik ga er niet meer naar toe, want ik wil helemaal geen meisje van negentien. Maar ik zat er al aan vast. Wist ik niet..! ..maar dat is iets goeds geweest.

Wal: Het lag op je pad.

Ed: Dat is iets goeds geweest en dat ..daar moet ik het mee doen, maar ik weet nog steeds niet wat er goed aan is, want jeetje wat een vrouw zeg. Mijn hemel.⁴¹ Hij lacht....

Wal: Ik heb een mooi boek over Taoïsme dat moet je maar 's lezen, dat gaat daarover.

Ed: Ja, dat zal ook wel.

0:37:55

Ed constateert dat zijn leven niet zo gestructureerd loopt als hij zou willen, maar aan de andere kant geeft hij aan dat hij veel plezier heeft van zijn spontane levensloop en dat dat zijn levens motto en instelling is. Blijkbaar wil hij hier en nu graag zijn spontaniteit bewaren, maar wil hij voor de toekomst zekerheid. Hij slikt pillen, gaat in therapie en huilt zijn ogen uit zijn kop voor alle gemiste kansen en onzekerheid van zijn wispelturige karakter in zijn verleden, maar hij vindt het mooi dat hij anders is, onverwachts doet en het leven hemzelf laat overkomen.

Dit probleem van proberen te controleren en toch ook accepteren dat het mis kan gaan, dat komt ook naar voren in de manier waarop hij met zijn jongens omgaat. Hij zet dan Geert zijn familie af tegen de manier waarop het thuis ging. En hij vertelt hoe het bij hem in zijn gezin gaat.

0:40:26 (tape 2)

Wal: Want jij hebt die wagen stiekem in de garage geparkeerd. Nadat hij bij het parkeren tegen een lantarenpaal was gebotst.

Ed: Ja, want daar kreeg ik meteen een paar knallen voor en misschien is het juist daarom wel dat je het niet vertelt! Maar dan moet, ik ben ook....

Wal: Maar jij mocht de auto al niet lenen. Daar begon het al mee.

Ed: Ja! Dat gaat ook al nergens over.

Wal: Als Geert die boot niet mocht lenen had hij misschien ook wel niet gezegd van eh... ik ben over een ton gevaren.

Ed: Maar dat is ook het bizarre zeg maar. Ik vond dat... en dat is dat soort van jaloezie en hebberigheid, waarvan ik dacht.. ..waar slaat dat nou op.

Wal: Ja, dat je niet mag rijden in de auto.

Ed: Die jongens van mij die gebruiken gewoon mijn dvd-speler om hun filmpjes te bekijken. Wat is daar nou fout aan?

Wal: Ja, dan kan die stuk gaan.

Ed: Ja, dan gaat tie toch stuk! Ik heb ze wel geleerd.. en dat vind ik dan zo zwak en dat komt omdat Rein te veel met zijn eigen dingen bezig was. Ik heb de tijd en de energie d'r voor over, om die jongens te leren om ermee om te gaan. En dan vertrouw ik ze dus ook erop dat ze het weten. En als dat laatje te lang openstaat terwijl ze nog geen filmpje hebben uitgezocht, dan zeg ik: “Jongens, laatje dicht laten tot je de film hebt.” En dat laatje dat zit er nog steeds in. Ed klinkt erg trots op zijn jongens en zijn ouderschap. Iedereen zegt: “Je moet kinderen daar niet mee laten werken, want dat laatje breekt er een keer uit.” Kijk dat is niet zo!

Wal: Nee, nee. Dat kan wel een keer gebeuren hoor.

Ed: Tuurlijk, maar dan maakt dat niet uit. Dan is het een ongelukje en en ongelukken gebeuren en dat is dan jammer.

0:42:00

Na twee biertjes te hebben gepakt uit de koelkast zeggen we tegen elkaar: “kijk nou zitten we lekker te lullen.” Hierdoor gesterkt gaan we er nog even lekker voor zitten.

0:48:28 (tape 2)

Wal: Zou je dit kunnen accepteren als je Ritalin gebruikt?

Ed: ....Nee

Wal: Denk je dat dat een acceptabel leven zou zijn?

Ed: Nee, er verandert niks aan mij, zeg maar. Aan hoe ik denk en wat ik vind.

Wal: Je persoonlijkheid verandert niet?

Ed: Alleen eh... Ik kan drie puzzeltjes maken in plaats van een halve in drie kwartier tijd. Dat is eigenlijk het enige wat er verandert. En ik kan daardoor wel betere gesprekken voeren en noem maar op. Maar ik wil dan nog steeds met mijn gezin de bergen in en noem maar op. En ik krijg Yvonne dan nog steeds niet mee. Dus wat dat betreft....

Wal: Maar je denkt dan niet; 'nou, dat is eigenlijk niet zo nodig?'

Ed: Ja, maar dat heeft niets te maken met Ritalin.

Wal: Als je het ordent zal ik maar zeggen?

Ed: Nee, dat heb ik nu wel, volgens mij wel een beetje, kunnen accepteren zeg maar. Dat is dan wel mede door dat gebruik. Ik heb gezien hoe mensen, hoe individuen anders kunnen zijn. En ik wilde nooit bij de massa horen. Zie ik mezelf toch in die massa lopen. Dat vond ik zo raar joh, om dat te ontdekken. Dat ik 's ochtends naar mijn werk ga en dat ik om mij heen kijk en in die pompende beweging van de 24 uurs economie zit. En dat ik daar ook in mee hobbel. Dat vond ik echt verschrikkelijk!⁴²

Wal: En dat ontdekte je toen je die Ritalin ging gebruiken?

Ed: Ja met die Ritalin. Nee ik heb altijd gezegd ik wil niet in de massa horen en ik wil altijd anders zijn en noem het maar op..... en om dan te zien dat je niet anders bent..... hè? Als je het heel groot bekijkt..., en dat vond ik heel deprimerend om te zien.., dat ik niet anders was.⁴³ En later ben ik gaan ontdekken.... hoe ik dan verschilde ten opzichte van de meeste mensen. Dat er inderdaad ook mensen zijn die hetzelfde zijn.... en dat is wel leuk. Dat maakt het leven voor mij wel heel erg makkelijk, want de mensen die hetzelfde zijn die weet ik nu op waarde te schatten. Ik kan dat nu zien. Ik weet nu wat mijn overeenkomsten zijn met de anderen zeg maar en de rest kan van mij aan het gas! Ik bedoel “Ja Ed je moet komen, want gezellig, gezellig!” Ja, ik ben toch godver geen inhuurclown of zo die feestjes komt opleuken!! Oprotten maar. Dus wat dat betreft heeft het mijn leven veranderd!..Denk ik... Maar goed is dat nou die pil? Of ben ik gewoon meer volwassen geworden? Ik weet het niet? Maar ik ben geneigd dat op die pil te schuiven.⁴⁴

0:51:45

Besluit

ADHD. Dat is het. Of MBD, mishandeling, midlifecrisis, depressief, autistisch spectrum, hoog begaafd, pathologische leugenaar, perfectionist, alcohol-problematiek, gokverslaving, burn-out. Al deze aandoeningen zijn de revue gepasseerd tijdens dit interview.

Ed mishandelde zichzelf zegt mijn ingeving.

Trots is Ed op zijn natuurlijke staat van zijn, dat zo vaak wordt weggemoffeld door het bewust handelen. Ed heeft een natuurlijke openheid die als 'zonder hart hebbend' in taoïstische begrippen zou kunnen worden gevat. Dan zou je kunnen stellen dat bij Ed de 'qi' leeg is, een volstrekte openheid van geest. Ik zou qi hier vertalen met de begrippen, energie, vitaliteit en geestkracht. Hierdoor zou er sprake van kunnen zijn dat Ed een perfecte afstemming heeft op de dingen zoals ze vanuit zichzelf zijn. De onrust die anderen bemerken wordt niet veroorzaakt door Ed, maar door de omgeving die bewust en doelgericht handelen als leidraad heeft. En we hebben Ed zover gekregen dat hij zelf ook denkt dat hij fout handelt. Als een perfectionist zichzelf controlerend en klein houdend. Gedwongen door anderen (en inmiddels zichzelf ) kan Ed niet binnen zijn huidige bestaan kalm blijven. Met kalm blijven bedoel ik niet rustig en geconcentreerd doelbewust werken, maar vrede hebben met de manier waarop zijn leven loopt. Ed kan niet meer achterover leunen en het 'niet-doen beoefenen.' Ed kan zichzelf echter ook niet meer dwingen niets te doen, want dan ben je net zo hard weer wel aan het handelen. Dan doe je jezelf nog steeds en misschien wel meer geweld aan. In de natuurlijke staat van chaos zou Ed in harmonie met zijn omgeving kunnen leven, maar door ingrijpen van de mens die ordent delft Ed het onderspit.⁴⁵

Een tipje van de sluier wordt wellicht opgelicht in de zin: “Of ben ik gewoon meer volwassen geworden?” Hoe minder hij van slag zal raken, door anderen die hem dwingen, des te makkelijker kan hij met de stroom meedrijven. De loop der dingen accepteren, zoals hij al zo vaak in zijn leven heeft moeten concluderen. Maar nu niet als in een teleurstelling, maar als een opsteker. Bij de mediaan van zichzelf blijven, niet perse midden in de massa of midden in de stroom, maar dicht bij zichzelf. Lekker zwerven. Daarom is het ook goed dat hij concludeert dat de diagnose ADHD en de behandeling hem niets heeft gebracht. Nu hoeft hij daar niet doelgericht aan te werken en kan hij vrij gaan zwerven. Om het Zi-ran in zichzelf te bewaren moet hij af van het nuttigheidscriteria opgelegd door anderen en geïnternaliseerd door hemzelf en het doelloos 'niet-doen' gaan beoefenen.⁴⁶ Dat hoeft hem niet in conflict te brengen met zijn omgeving. Veel dingen gebeuren ook omdat de omgeving dat wil en dat is prima. Hij hoeft de wereld niet te veranderen en kan dat zeker niet bewust doen. Mooi is wel dat Zhuang Zi stelt dat als iemand het 'niet-doen beoefend' dat dan de wereld ook zal veranderen. 'Niet-doen en alles zal gedaan worden.' Ik denk niet dat Ed er volledig in zal slagen het 'niet-doen te beoefenen'. Daarvoor is hij te lang bestuurd en geregeerd.

Voetnoten

1 Ed heeft zo overduidelijk dat natuurlijke, dat vanuit-zichzelf-zo of wel zi-ran. 'Hiermee wordt niet zozeer bedoeld het zonder oorzaak zijn (want oorzaken hebben de dingen allicht), maar het zonder (bewuste) bedoelingen zijn en in die zin spontaan, ongewild verlopen.' (Martelaere, 2006, p.49)

2 'De zelfgenoegzame betweters verdienen hun naam door het feit dat ze de woorden van een enkele meester geleerd hebben en dan, zelfvoldaan en zeker van hun zaak, erg tevreden met zichzelf zijn, terwijl ze nog helemaal nergens verstand van hebben.' (Schipper, 2007,p.326 )

3 Wanneer verander ik in de open persoon die ik kan zijn, wanneer kan ik weer zonder hart zijn, 'als het tegendeel van hart hebben, naar een houding van volledige openheid.' (Ransdorp,2007, p.73) 'Hart hebbend' verwijst naar het hart welke in taoïstisch taalgebruik is het hart de zetel van kennis, verlangens, emoties en ambities, maar ook van vooroordelen en vooropgezette bedoelingen.

4 Ik weet wel wat ik fout doe, ik wil dit onderzoek doen om waarheid en kennis te etaleren en om daarmee af te studeren. Mijzelf van glans te voorzien. Daarmee snijd ik alle mogelijkheden tot het vinden van grote-kennis af. Ik heb mij al zo voorgenomen kennis over ADHD te vinden dat ik alleen nog maar vanuit mijn vooroordelen naar Ed kijk. Ik zal mijn referentiekaders moeten zien af te leggen om te proberen te komen tot vergroting van kennis. '...erkenning van de kleinheid van de eigen kennis ziet hij (Zhuang Zi) als noodzakelijke voorwaarde voor de vergroting van kennis. Vergroting van kennis niet in kwantitatieve zin, maar in de zin van verbreding en verruiming van de denkkaders, resulterend in wat men flexibilisering van de beoordelingsmaatstaven zou kunnen noemen.' (Ransdorp, 2007, p.92) Ik moet dus niet proberen, nuttige kennis over ADHD, te ontdekken, maar me beseffen dat er binnen mijn beperkte tijdruimtelijk bestaanssegment naast mijn eigen oordeel een onnoemelijk aantal alternatieve oordelen bestaan. Ik hoop dat de lezer zich hier niet vergist door objectiviteit of subjectiviteit in te vullen. 'Grote kennis wordt gekenmerkt door het besef dat de pretentie voor iedereen geldende juistheidscriteria vast te kunnen stellen, een valse pretentie is. De bewustwording van de grenzen van de kennis resulteert in verbreding van het blikveld, waardoor de ruimte wordt geschapen die nodig is om de eigen beoordelingscriteria bij te kunnen stellen. Door flexibilisering van de beoordelingscriteria kunnen gestolde tegenstellingen vloeibaar worden gemaakt, en getransformeerd in verschillen die in hun eigen (steeds beperkte) waarde kunnen worden erkend.' (Ransdorp, 2007, p.103) Het taoïstische niet-weten.

5 Ik voer hier een interview met vooropgezet plan en doelgerichte intenties. Dit is hart hebbend, wat in de taoïstische teksten ook verstrikt zijn betekent. 'Pas als iemand alle vooropgezette bedoelingen en actieplannen heeft losgelaten, kan hij zich volledig concentreren op het bijzondere karakter van de omstandigheden en de eigenaardigheden van de mensen met wie men in contact komt' (Ransdorp, 2007, p.73).

6Aan het eind van de inleiding wil ik toch verhelderen waarom er in de voetnoten, citaten uit de geschriften van Zhung Zi staan. De geschriften van Zhung Zi stammen uit dezelfde tijd toen in Hellas ons denken werd gefundeerd in de causale logica. Het Taoïsme kiest voor de correlatieve logica waarin dynamiek de hoofdrol heeft en kennis niet in theorie gefundeerd is, maar in de praxis. '...een intuitief en semiartistiek patroon- of analogiedenken.' (Martelaere, 2006, p.25) De huidige stand van zaken in de westerse filosofie is al lang niet meer zo theoretisch als het ooit had willen zijn. Filosofen als Jacques Derrida, Friedrich Nietzsche en Peter Sloterdijk worden dan ook vergeleken met het taoïstische Zhuang Zi. Deze teksten van Zhuang Zi passen wat mij betreft helemaal bij de waarde die het narratief onderzoek kan hebben. Door praktische voorbeelden en schitterende verhalen laat Zhuang Zi mij zien, welke morele en ethische handelswijze er mogelijk zijn. Met altijd de gedachte dat het ook op een andere wijze kan. Ik sluit het positieve van causale logica overigens niet uit, maar sluit mij niet uit vanwege gebrek daaraan.

7A narrative time, punctuated by important events,, which might even run backward in chronology. (Czarniawska, 2004, p.52)

8'Maar zij die hun hele leven vleiers en mooipraters zijn, die met fraaie gelijkenissen en opgesmukte zinsneden de massa om zich heen vergaren, die zullen, van het begin tot het einde, nimmer beticht worden van tweeslachtigheid. Die dragen ruime mantels, die versierd zijn met schitterende kleuren. Ze trekken vriendelijke gezichten, en zodoende verleiden ze iedereen, zonder zichzelf als vleiers en mooipraters te zien.' (Schipper, 2007, p.182) Hier is Ed dus anders dan een leugenaar, hij erkent dat hij een leugenaar is en is dus geen leugenaar.

9 http://autonarratief.blogspot.com

10'...hun gevoelens zijn kort en hevig, ze verdwijnen haast tegelijk met hun aanleiding en maken ongehinderd plaats voor volkomen tegengestelde gevoelens. Ondanks de schijn van het tegendeel kunnen kinderen op die manier harmonischer functioneren dan volwassenen, precies omdat ze het ene exces spontaan kunnen compenseren door het andere en geen extra energie hoeven te besteden aan het installeren van een externe artificiële gelijkmatigheid die de grootste innerlijke conflicten moet camoufleren.(Martelaere, 2006, p.96)

11 'Wanneer paarden geharnast worden en ossen doorboorde neusgaten hebben, dat is wat ik de weg des mensen noem.' Deze uitspraak heeft allicht niet zozeer betrekking op paarden en ossen in letterlijke zin, maar op de dwingende en verminkende invloed die menselijk-sociale en morele- restricties hebben op wat de 'oorspronkelijke natuur' van de mens genoemd zouden kunnen worden. (Martelaere, 2006, p.56)

12'De tweedracht over juist en niet juist wordt dus blijkbaar niet gemotiveerd door een belangeloos streven naar zuivere oordelen, maar door het verlangen anderen te overtroeven. De hier bedoelde kennis wordt niet alleen gestimuleerd door wedijver maar staat er ook in dienst van. Als instrument van wedijver staat zij op een lijn met het soort deugd waarmee men boven anderen wil uitblinken. Dergelijke kennis noemt Zhuang Zi kleine kennis.' (Ransdorp, 2007, p.85)

13Structuur wordt geboden om mensen obsessioneel bepaalde nuttige activiteiten te laten ontplooien. In dit geval een opleiding volgen. 'Hui Zi (groot debatteerde en vriend van Zhuang Zi) zei eens tot Zhuang Zi: “Neem nou eens die grote boom, die de mensen chu noemen. Zijn dikke stam zit vol knobbels en bulten. Er is geen rechte lijn op te trekken. Zijn takken zijn allemaal krom en gedraaid. Geen kompas of winkelhaak die je erop kunt gebruiken. Als hij langs de weg staat is er geen timmerman die ernaar omkijkt. Krek die woorden van jou: wel groot, maar zonder enig nut. Iedereen keert ze de rug toe”. Zhuang Zi antwoordde:” Heb je nooit een boskat of een wezel gezien? Ze sluipen laag bij de grond en liggen in een hinderlaag, loerend op kleine diertjes. Dan nemen ze een grote sprong van hier tot ginder, zonder op te letten hoe hoog ze springen, en zo raken ze in de val of vinden ze de dood in het vangnet. Of neem bijvoorbeeld de oeros. Hij is zo groot dat hij reikt tot aan de wolken die van de hemel hangen. Hij is wel bekwaam in het groot zijn, maar beslist niet in het vangen van ratten. En nu heb jij een grote boom, maar je beklaagt je dat hij geen nut heeft. Waarom plant je hem dan niet in het land van niemendal, in het veld van de wijde wildernis? Dan ga je er lekker naast zitten niets doen of er vrij en blij onder liggen slapen. Want: Niet ten prooi zal hij vallen aan de bijl! Geen ding zal hem ooit kwaad doen! Wie nergens toe dient, Wat kan die nog overkomen?”' (Schipper, 2007, p.52) Het gaat hier over verplanten van je standpunt, het loslaten van de fixatie op nut. Dan realiseer je je dat structuur meer kapot maakt dan opbrengt.

14Ed zijn nieuwsgierige natuur lijkt aangeboren. 'De belangrijkste oorzaak van het verlies van deze natuurlijke staat was de directe bemoeienis met de menselijke samenleving van de kant van vorsten, ministers, geleerden en leraars. Zij trachten orde te scheppen door middel van wetten regels en rituelen, promoties en degradaties, beloning en straffen, morele doctrines etc. Als oorzaken van het verlies van de natuurlijke staat zijn deze maatregelen uiteraard het minst geschikt om de oorspronkelijke toestand te herwinnen.' (Ransdorp, 2007, p.54) 'Al nam je het hele hemelse rijk om de goeden te belonen en de slechten te straffen, dan was het nog niet genoeg. Het hemelse rijk is eenvoudig niet groot genoeg om voldoende beloningen en straffen uit te delen' (Schipper, 2007, p.154) Daar helpen dus geen achten en negens bij, als je Ed iets wil laten doen als hij het niet interessant vindt en haalt hij achten en negens als hij iets leuk vindt.

15Pa mishandelt Ed als hij slaat, maar het geweld dat Ed aangedaan werd door een goed bedoelende moeder, overheid, leerkrachten en werkgevers dat staat nergens. 'Paarden hebben hoeven, waarmee ze over ijzel en sneeuw kunnen draven. Hun vacht kan wind en kou weerstaan, ze grazen en drinken water, en trekken in galop over het land. Dat is de ware aard van paarden. Ook al zou je ze gastburchten en herbergen aanbieden, ze zouden er geen gebruik van maken. Maar dan komt Bole, (beroemde paardenkenner) en die zegt: “Ik ben goed in paarden temmen!” Dan gaat hij hun huid schroeien, hun manen afsnijden, hun hoeven kappen en ze brandmerken, doet ze vervolgens bitten en halsters aan en brengt ze samen binnen omheiningen. Tegen die tijd zijn er van de tien paarden al twee of drie doodgegaan. Daarop lijden de paarden honger en dorst, moeten galopperen en rennen, in het gareel en op een rij lopen: van voren ondervinden ze de kwellingen van het bit en de hoofdtooi, van achteren krijgen ze met de zweep en de stok. Als het zover is, is al meer dan de helft van de paarden dood. De pottenbakker zegt:”Ik kan goed klei hanteren! Ik maak het rond volgens de passer en vierkant met de winkelhaak” De timmerman zegt:”Ik ben bekwaam in het bewerken van hout! Ik maak het krom met de zweihaak en recht met de loodlijn.” Maar denk je heus dat klei en hout er van nature van houden om in met passers, winkelhaken, zweihaken en loodlijnen gemaakte vormen te passen? Toch horen we van geslacht op geslacht “Bole kon goed paarden temmen” en “Pottenbakkers en timmerlieden zijn bekwaam in het bewerken van klei en hout.” En dezelfde fout wordt gemaakt met betrekking tot het besturen van het Hemelse Rijk (regeren)' (Schipper, 2007, p.141). Zijn wij zo ziende blind, of zo overtuigd van ons gelijk? En zo wordt mishandeling een misplaatste interpretatie van wat fysiek geweld.

16Zouden rationele overwegingen ooit antwoord kunnen geven op levensvragen als het voornemen een gezin te stichten? Ransdorp geeft met de woorden van Lao Zi juist het belang van dergelijke vragen aan. '..een grondig besef van de grenzen van ons weten en spreken hebben een vergaande consequentie voor de invulling van ons concrete bestaan, van onze levenswijze. Daarmee raken we de kern van de taoïstische paradox: over het onbespreekbare kan niet gezwegen worden.' (Ransdorp, 2007, p.33) Proberen we levensvragen een naam te geven, dan hebben we die onvatbare realiteit al binnen onze voorstellingswereld en doen we afbreuk aan het onpeilbare daarvan.

17Ed doet normaal, de leerkrachten die hem willen besturen doen niet normaal '”De wereld besturen is waarachtig niet iets dat u persoonlijk aangaat,” beaamde de Gele Keizer, “maar desalniettemin zou ik u toch willen vragen hoe dit moet worden aangepakt.” De knaap weigerde hierop te antwoorden, maar toen de Gele Keizer bleef aandringen, zei hij:” De wereld regeren, waarin zou dat verschillend zijn van deze paarden hier hoeden? Je hoeft alleen maar alles te verwijderen wat de paarden schaden kan, dat is genoeg.” De Gele Keizer boog uit respect meerdere malen, en noemde de knaap zijn Hemelse Meester. Daarop trok hij zich terug.' (Schipper, 2007, p.315)

18'Zij die de ingeboren natuur verbeteren door vulgaire methodes en daarmee proberen haar tot haar oorspronkelijke staat terug te brengen; zij die de eigen begeerten in banen leiden door vulgaire beschouwingen en daarmee proberen ze te sublimeren; al dat soort mensen kan stompzinnig genoemd worden' (Schipper, 2007, p.216) De havo als oefening in stompzinnigheid. Een onderzoekende, leergierige jongen wordt zo terug gehouden (met de beste intenties om hem beter te maken) dat hij er gewoon geen zin meer in heeft.

19 'Van alle verschillende Tao's (methode, techniek of procédé) die er in de wereld bestaan wordt het schrift als het waardevolst beschouwd. Maar het schrift gaat niet uit boven de taal, en daarom is de taal nog waardevoller. Dat wat waardevol is in de taal is de betekenis, en de betekenis leidt ons tot iets. Dat waartoe de betekenis leidt kan niet in woorden worden overgebracht, maar de wereld, die aan woorden zoveel waarde hecht, brengt ze over in schrift. De wereld mag woorden dan heel waardevol vinden, ik daarentegen vind ze niet prijzenswaard, omdat de waarde die eraan gegeven wordt niet een werkelijke waarde is. Dus: wat we zien wanneer we kijken zijn vormen en kleuren, en wat we horen wanneer we luisteren zijn woorden en geluiden. Helaas! De mensen in de wereld denken dat vormen en kleuren, woorden en geluiden voldoende zijn om de hoedanigheid van 'dat daar' te bevatten. Waarlijk, vormen en kleuren, woorden en geluiden zijn nooit in staat om de hoedanigheid van 'dat daar' te bevatten, en daarom: Wie weet spreekt niet, en wie spreekt weet niet. Hoe zal de wereld dat ooit kunnen begrijpen!' (Schipper, 2007, p.192)

20'Echt leren is leren wat je niet kunt leren; echt beoefenen is beoefenen wat je niet kunt beoefenen; echt discussiëren is discussiëren over wat je niet kunt bediscussiëren. Want, wie weet stil te staan bij wat je niet weet, die heeft het allerhoogste bereikt. Maar als je dat niet bereikt, dan wordt je hemelse evenwicht verstoord.' (Schipper, 207, p.304) Dus de zaak van twee kanten blijven zien, d.w.z. niet kiezen. Uitstijgen boven de discussie over juist en onjuist en de natuurlijke loop laten beslissen. Daarom is onze manier van studeren altijd blader blader blader blader.

21 'Het kindje roert zich zonder te weten waarom, het gaat zonder te weten waarheen. Zijn lichaam is als een tak van een dorre stam, en zijn hart als uitgebluste as. In dat geval kan geen ongeluk je raken, geen geluk kan je beroeren. Daar waar geen geluk en ongeluk meer zijn, hoe zouden de menselijke rampen nog kunnen toeslaan?' (Schipper,2007, p.303) Ed doet zichzelf geweld aan door een opleiding te volgen die hij niet wil en is gedoemd te mislukken, wat ook inderdaad zal gebeuren. Als een kind zijn verwijst dan hier niet slechts naar het spontaan zijn als een kind, maar vooral een mediterende staat van rust en vasten waarin hij op zoek kan gaan naar een manier van leven die hem past. Zonder alle rationele overwegingen die in de wereld van de mensen geldigheid hebben.

22 Wat is er met Ed dat hij zich hoge doelen stelt en tegenslag wil ondervinden? 'De manier waarop de mensen van vandaag hun lichaam besturen en hun geest ordenen heeft veel weg van wat die opzichter zei. Om de menigte te volgen verbergen ze zich voor de hemel, verlaten ze hun ingeboren natuur, vernietigen ze hun gevoelens en doden ze hun geest.' (Schipper,2007, p.338) In dit fictieve stukje over zijn leven met Ritalin somt hij op wat hij had kunnen bereiken op zijn gemak, maar dat hij daar dan misschien wel gek van zou zijn geworden. Het lijkt mij ook niet iets wat eigen is aan de natuur van Ed om een rustig leven te leiden.

23Trots is Ed op zijn natuurlijke staat van zijn, wat zo vaak weggemoffeld wordt door zijn bewust handelen. Ed heeft een natuurlijke openheid die als 'zonder hart hebbend' (zie noot 3) in taoïstische begrippen zou kunnen worden gevat. Dan zou je kunnen stellen dat bij Ed de 'qi' leeg is, een volstrekte openheid van geest. Ik zou qi vertalen met de begrippen, energie, vitaliteit en geestkracht.

24'Met een kikker die in een put zit kun je niet over de grote zee praten, want hij zit vast in zijn eigen ruimte; en met een zomervlinder hoef je niet over ijs te discussiëren, want hij is gelimiteerd wat tijd betreft. Evenmin heeft het zin om met een kamergeleerde over de Tao te spreken, want hij wordt beperkt door wat hij geleerd heeft. Maar nu jij je buiten je oevers hebt begeven en de grote zee hebt gezien, ben je je bewust geworden van je eigen beperkingen. Nu is het mogelijk geworden om met je over de grote rede te praten.' (Schipper, 2007, p.221) Ed kent zijn eigen beperkingen, maar kan daar nog geen draai aan geven en raakt daar geëmotioneerd van..

25 'Opportunisten en materialisten zijn blij met veranderingen. Als ze een gelegenheid zien die ze kunnen uitbuiten, dan kunnen ze zich niet weerhouden te handelen. En zo volgen al dezen hun plezier, jaar na jaar, en laten zich beïnvloeden door de dingen. Zij jagen hun lichaam en hun ingeboren natuur voort, zij gaan onder in de tienduizend dingen, en niet eenmaal in hun leven maken zij een ommekeer. Wat verdrietig! (Schipper, 2007, p.317)

26'Heb je je er bovendien wel rekenschap van gegeven waardoor de deugd wordt verdorven en de kennis wordt verspilt?De deugd wordt verdorven door faam, en kennis verspild in twisten. De faam maakt dat mensen elkaar verdringen, terwijl kennis gebruikt wordt als een strijdmiddel. In beide gevallen gaat het om onheil brengende middelen, die men maar beter niet kan bevorderen.' (Schipper, 2007, p.78)

27'”Hoe waagt een wagenmaker het een oordeel te vellen over de boeken die ik, vorst, lees? Als je een goede reden kunt geven dan is het goed; zo niet dan is het met u gedaan!” “Uw dienaar,” zei Pian de wagenmaker, “beziet de dingen vanuit zijn eigen ambacht. Wanneer je een wiel hakt en je maakt het ruim, dan past het makkelijk op de as, maar gaat het wobbelen. Maak je het nauw, dan krijg je problemen als de as er niet in gaat. Niet te ruim en ook niet te nauw, dat moet je in je hart aanvoelen, en dan krijg je het in je vingers. Ergens zit er daar een kunstvaardigheid die je niet met woorden kunt uitdrukken. Zelfs aan mijn eigen zoon kan uw dienaar dat niet voordoen, en mijn zoon kan het ook niet van uw dienaar leren. En daarom is het dat ik op meer dan zeventigjarige leeftijd, als oude man, hier nog steeds wielen sta te hakken. De mensen van toen zijn gestorven samen met de dingen die ze niet konden overdragen, en hieruit volgt dat wat u in uw boeken leest niets meer is dan de stront van de mensen van vroeger.”' (Schipper, 2007, p.193)

28'Berekenen we alles wat de mens weet, dan constateren we dat het geenszins opweegt tegen alles wat we niet weten. Kijken we naar de duur van zijn leven, dan zien we dat die verre tekortschiet in vergelijking met de tijdsduur die verstreken is voor zijn geboorte. We willen vanuit een uiterst nietige positie een immens groot gebied doorgronden, en daarom raken we volkomen het spoor bijster en zijn niet in staat tot een enkel goed resultaat te komen.' (Schipper, 2007, p.223)

29 'Als ik het allemaal niet begrijp, dan vinden de mensen me een stom varken. En als ik het wel begrijp, dan doe ik mezelf verdriet aan.' (Schipper, 2007, p.301)

30 Toch is er meer te zeggen over deze niet academische orale traditie. Kennis die gedigitaliseerd is en telkens verandert. 'Betekenisgeving reflecteert de permanent veranderende interactie tussen de mensen en de dingen. Betekenisgeving voltrekt zich gaandeweg, zoals een weg ontstaat door hem te belopen. Dit impliceert dat betekenissen letterlijk van voorbijgaande aard zijn. Het proces van betekenisverlening zou dan ook stagneren als we ons aan verouderde betekenissen zouden vastklampen. In dat geval gaan we niet mee met wat gaande is, en blijven we in oude 'sporen' (geschreven taal) steken . Het 'kleine spreken' pretendeert het pad van 'zo' en 'niet zo', 'juist' en “niet juist” nauwgezet te kunnen afbakenen, en kan in dit opzicht als statisch worden beschouwd.' (Ransdorp, 2007, p.122) Wikipedia is veelzeggend omdat het telkens veranderd. Mogelijk zelfs dynamisch als het grote spreken. 'Hui Zi (vriend van Zhuang Zi en sofist) zei tot Zhuang Zi: “Wat jij vertelt is nutteloos!” “Alleen met hen die het nutteloze begrijpen heeft het zin om over wat nuttig is te praten,” zei Zhuang Zi. “Hemel en aarde zijn overal weids en groots, maar een mens gebruikt van al die ruimte slechts zo veel als nodig is om zijn voeten op te zetten. Maar als je alle grond die buiten zijn voetstappen ligt van hier tot aan de Gele Bronnen (de onderwereld) zou weggaven, zou hij er dan nog gebruik van kunnen maken?” “Nee, dan was het nutteloos.” “Dan heb je nu begrepen wat het nut van het nutteloze is!” zei Zhung Zi.' (Schipper, 2007, p.351) 'indien men doordrongen is van het besef dat de telkens verschuivende betekenis van de dingen uiteindelijk niet door middel van woorden is vast te leggen dan kan men slechts concluderen dat het grote spreken in laatste instantie moet uitmonden in het niet-spreken' ( Ransdorp, 2007,p.127)

31'Toen Zhuang Zi in Chu was, zag hij daar eens een lege schedel: het was een verweerde oude doodskop. Hij tikte er met zijn rijzweep tegenaan, en vroeg toen: “Bent u, mijnheer, in deze toestand geraakt omdat u te roekeloos van het leven hebt genoten? Of was het omdat uw land ten onder ging en u door wapens werd neergeveld? Misschien hebt u misdaden gepleegd en schande gebracht over uw ouders en echtgenote, en toen uit schaamte de dood gekozen? Of was het als gevolg van lijden aan honger en kou? Of omdat u aan het einde van uw levensloop was gekomen?” Na deze rede voltooid te hebben pakte hij de schedel op, nam hem tot hoofdsteun en ging slapen. In het midden van de nacht verscheen de schedel hem in een droom, en sprak: “ Dat gebabbel van jou heeft veel weg van dat van sofisten! Van mijn oogpunt uit gezien slaat alles wat je zei op de zorgen die mensen in het leven hebben. Wij doden hebben die niet. Zou je niet eens willen horen van de vreugde van de doden?” “Goed”: zei Zhuang Zi. “Bij de doden,” vervolgde de schedel, “zijn er geen heersers en geen dienaren, en evenmin is er al dat werk der jaargetijden. Alles loopt vanzelf, en onze jaren zijn eindeloos als hemel en aarde. Zelfs de koning op zijn troon kent de vreugde niet die wij ervaren.” Zhuang Zi weigerde dit te geloven, en zei: “Als ik de Opzichter van het Lot ertoe zou kunnen bewegen je je lijf terug te geven, compleet met vlees, botten, spieren en huid, en je je ouders, je echtgenote, je woonplaats en je oude vrienden allemaal terugkreeg, hoe zou je dat vinden?” De schedel fronste zijn wenkbrauwen en keek nors voor zich uit: “Hoe zou ik ooit deze vreugde van de doden willen opgeven, om de vermoeienissen van het mensenleven daarvoor terug te krijgen!”' (Schipper, 2007, p.239)

32'Positief gesteld: wie met de transformaties meegaat, partner van de transformaties wordt, blijft niet steken in oude sporen maar volgt de beweging van de verandering in de tijd; zo iemand houdt gelijke pas met de natuurlijke gang van zaken.' (Ransdorp, 2007, p.121) Dit is een typisch taoïstische gedachte, alleen degene die voortdurend met de dingen mee transformeert, kan anderen transformeren (beïnvloeden).

33'De manier waarop de mensen van vandaag hun lichaam besturen en hun geest ordenen heeft veel weg van wat die opzichter zei. Om de menigte te volgen verbergen ze zich voor de hemel, verlaten ze hun ingeboren natuur, vernietigen ze hun gevoelens en doden ze hun geest. Zij die slonzig omgaan met hun ingeboren natuur, bij hen zal het kwaad dat voorkomt uit hun begeerten en hun haat gevoelens als onkruid en rietgewas hun ingeboren natuur overwoekeren. In het begin denken we dat hun kiemen ons lichaam steun geven, maar langzaam aan ontwortelen ze onze ingeboren natuur, en over het hele lichaam breekt het uit: de dikke pus gaat sijpelen uit puisten en gezwellen, en de innerlijke verhitting geeft troebele urine. Dat krijg je ervan.' (Schipper,2007, p.338)

34'Laten we aannemen dat jij en ik eens gingen discussiëren. Als jij het zou winnen – en ik dus niet van jou gewonnen had -, zou jij dan inderdaad gelijk hebben en ik echt heus ongelijk? Is een van ons in het gelijk, en dus de ander niet? Of zijn we allebei in het gelijk of allebei in het ongelijk? Als jij en ik dat samen niet kunnen uitmaken, dan zullen andere mensen nog meer in het duister tasten. Wie kan ik erbij roepen om dit recht te zetten? Stel, ik haal iemand erbij om het recht te zetten die het met jou eens is; gezien het feit dat hij het met je eens is, hoe kan hij het dan rechtzetten? Stel dat ik iemand erbij haal die het eens is met mij; omdat hij het al met mij eens is, hoe kan hij dan tussen ons beslissen? Zullen we dan iemand erbij roepen die het zowel met jou als met mij oneens is om erover te beslissen? Daar hij het met ons beiden oneens is, hoe kan hij dan tussen ons arbitreren? En mochten we iemand laten komen die het met ons beide eens is, hoe zou hij de zaak kunnen berechten? Dus, als noch jij noch ik noch enig ander dit onder ons kan uitmaken, op wat voor ander zullen we dan nog wachten?' (Schipper, 2007, p.70) Maak zelf maar op wat de werking van de medicijnen is bij Ed. Een triangulatie van perspectieven lijkt in het specifieke van de menselijke beleving onmogelijk meer op te leveren.

35'De aangeboren natuur kan niet worden veranderd, het levenslot kan niet worden gewijzigd. De tijd kan niet worden stopgezet, de Tao kan niet worden afgesloten. Als je de Tao hebt, dan is er niets dat je niet kunt bereiken. Maar ben je hem kwijt, dan kun je niets bereiken. Gedurende drie maanden bleef Confucius thuis. Daarna ging hij opnieuw bij Lao Zi op bezoek. “Ik heb het gevonden!” zei hij. “Vogels broeden op hun eieren, vissen bevruchten elkaar met hun slijm, bijen muteren zichzelf, en als het jongere broertje komt huilt het oudere. Al sinds lange tijd heb ik als mens niet deelgenomen aan de verandering. Maar als je niet zelf deelneemt aan de verandering, hoe kun je dan anderen doen veranderen?”' (Schipper, 2007, p.210)

36'Hou op met de waanzin van je wil, maak je los uit de snaren van het hart, verwijder wat deugd belast, doorbreek wat de Tao verspert. Aanzien, rijkdom,beroemdheid, gezag, een goede naam en profijt, die zes zijn de illusies van onze wil. Gestalte, gratie, schoonheid, aanzien, hartstocht en verliefdheid, deze zes zijn de snaren van het hart. Afkeer, begeerte, vreugde, woede, verdriet en genot, deze belasten de deugd. Aannemen en verwerpen, geven en nemen, kennis en kunnen, deze zes zijn de versperringen van de Tao. (Alles wat deelt en onderscheid maakt verspert de toegang van de eenheid en de Tao) Wanneer deze vier maal zes dingen ons innerlijk niet langer in beroering brengen, dan ben je op het juiste pad, dan komen rust en stilte, en dan ook het licht, het loslaten, en ten slotte het nietsdoen; zo is er niets dat ongedaan blijft.' (Schipper, 2007, p.309)

37'Je geest vermoeien met alles te verenigen zonder te beseffen dat alles op hetzelfde neerkomt, dat noemen we 's morgens drie. Wat betekent 's morgens drie? Een apenfokker, die noten uitdeelde, zei: ”Jullie krijgen er 's morgens drie en 's avonds vier.” De apen waren allemaal woedend. Toen zei hij: ”Goed, dan maar 's morgens vier en 's avonds drie. De apen waren allemaal blij. De volledige overeenstemming tussen namen en dingen bleef intact, en toch was er zowel blijdschap als woede. Deze manier van doen kwam voort uit het jezelf als uitgangspunt nemen. De heilige mens brengt overeenstemming tussen zo en niet zo door zich te berusten op het hemelse evenwicht. Dat, kun je zeggen, is de zaak van twee kanten zien.' (Hij kiest niet, maar laat de natuurlijke orde beslissen)' (Schipper, 2007, p.61)

38'Jezelf is ook de ander; De ander is ook jezelf; Vanuit het oogpunt van de ander gezien heb je de ene kijk op juist en onjuist; Vanuit het oogpunt van jezelf gezien heb je weer een andere kijk op juist en onjuist; Is er dan wel eigenlijk een ander en een jezelf? Of is er helemaal geen ander en ook geen jezelf?' (Schipper, 2007, p. 60)

39Zie noot 1

40​In het licht met wat er met pa is gebeurd, klinkt de noodzaak om zich te blijven ontwikkelen wel heel erg als een schreeuw. Maar welk doel heeft hij dan voor ogen? 'Hui Zi zei tot Zhuang Zi: “De koning van Wei gaf me pitten van een soort grote kalebassen. Ik plantte ze en eenmaal rijp wogen ze niet minder dan vijf ton! Toen ik er water of andere vloeistoffen in wilde doen, werden ze te zwaar voor me om op te tillen. Toen ik ze daarop in tweeën deelde om er scheplepels van te maken, waren ze ook te groot om ergens in te kunnen. Er was niets mis met de afmetingen van die kalebassen, maar voor mij waren ze van geen enkel nut. Dus heb ik ze maar stukgeslagen.” Zhuang Zi antwoordde: “Nou, meester, dan ben je wel erg dom als het erom gaat grote dingen te gebruiken. Jij hebt grote kalebassen van vijf ton: waarom heb je niet bedacht ze als grote drijfboeien te gebruiken en ermee over de rivieren en meren te zwerven, in plaats van je te beklagen dat ze als scheplepels te groot waren om ergens in te kunnen? Ik zie wel dat je hart nog vol lianen zit!”' (Je verstand zit dichtgegroeid met parasieten die je belemmeren vrij te denken) (Schipper, 2007, p.52)

41'Er zijn dingen die we kunnen weten omdat we ze kunnen bewijzen. Maar tenslotte zijn er ook veel dingen die we weten zonder dat we ze kunnen of hoeven te bewijzen. En er zijn ook heel veel dingen die we niet weten en nooit zullen weten, en die zijn vaak belangrijker dan de dingen die we wel weten.' (Schipper, 2007, p.27)

42'Toen Bo Ju (nobele en leerling van Lao Zi) in Qi was aangekomen, zag hij daar het lijk van een misdadiger. Hij trok en rukte eraan totdat het goed lag. Daarop trok hij zijn hofkleding uit en legde die over het lijk heen. Met zijn gelaat opgeheven naar de hemel riep hij wenend uit: “Mijn zoon! Mijn zoon! Deze rampzalige wereld, dat juist jij hem zo vroeg moest verlaten!” Er wordt ons gezegd: “Steel niet! Pleeg geen moord!” Maar sinds er onderscheid wordt gemaakt tussen eer en schande zie je wat voor misstanden daaruit voortvloeien; als er fortuinen worden vergaard zie je wat voor vechtpartijen daaruit voortkomen. Het zijn deze misstanden en deze vechtpartijen die nu maken dat alle berooide en armzalige mensen geen moment van rust meer kennen. Dan kun je nog zo wensen dat het niet zo afloopt, maar dient dat ergens toe? Zij die in de oudheid heersten over de mensen schreven hun slagen toe aan het volk en hun falen aan zichzelf; wat goed ging was de verdienste van het volk, en wat scheef ging was hun eigen schuld. En dus, wanneer ook maar een enkel persoon zijn leven verloor, dan trokken zij zich terug en namen alle schuld op zich. Maar in deze tijd is dat niet meer zo. De overtredingen van het oppotten van goederen wordt niet onderkend. De schuld van hen die op grote schaal moeilijkheden veroorzaken durft men niet aanhangig te maken. De straffen voor hen die de zwaarste verantwoordelijkheden dragen zijn onvoldoende. De straffen raken niet hen die tijdig naar een verre plaats zijn vertrokken. Het volk weet dat de macht van bestuur ontoereikend is, en dientengevolge wordt er fraude gepleegd. Als de fraude dag na dag toeneemt, wie onder de hoge of lage rangen van de bevolking zou dan niet de kans grijpen om te bedriegen? Want waar de macht tekortschiet krijg je fraude, waar de kennis tekortschiet krijg je oplichterij, en waar het nodige geld ontbreekt krijg je diefstal. Het plegen van diefstal en andere misdrijven, wie zou in feite de schuld daarvan moeten krijgen?' (Schipper, 2007, p.338)

43'Toen die Peng wegvloog naar de duistere wateren van het zuiden, sloeg hij met zijn vleugels op het water over een afstand van drieduizend mijl. Daarna rees hij op als een wervelwind tot een hoogte van negentigduizend mijl, en vertrok met de storm die blaast gedurende de zesde maand van het jaar. Eerst lijkt hij nog een wild paard, dan een nietig stofje – zo worden wezens in de storm door elkaar geblazen. En dan de blauwe hemel: is dat eigenlijk wel zijn echte kleur? Is de verte waarnaar we staan te turen eigenlijk zonder einde? Als die vogel naar beneden kijkt, dan ziet hij ons vast ook zo.' (Schipper, 2007, p.45)

44'Mijn leven heeft welzeker zijn grenzen, terwijl mijn bewustzijn daarentegen niet aan grenzen gebonden is. Met iets dat begrensd is iets onbegrensds navolgen, is zonder meer vermoeiend. Dat weten, en dan toch uit hoofde van je bewustzijn handelen, dat houdt in dat je je tot het einde van je leven gaat uitsloven. Als je maar vermijdt met het goede te doen vermaardheid te verwerven, en eveneens, met het kwade te doen straf op te lopen, en als je dan maar steeds de regulerende meridiaan als richtlijn neemt, dan kun je je gezondheid beschermen, je eigen natuur intact houden, datgene wat je het dierbaarst is voeden, en de jaren die je gegeven zijn ten einde leven.' (Schipper, 2007, p.72)

45'De god van de zuidelijke zeeën was Onbesuisd, de god van de noordelijke zeeën was Onbezonnen. De god van het centrum was Chaos. Onbesuisd en Onbezonnen ontmoetten elkaar vaak op het grondgebied van Chaos. Chaos behandelde hen zeer goed. Onbesuisd en Onbezonnen overlegden met elkaar hoe ze Chaos voor zijn deugdzaamheid konden belonen. Ze zeiden: “Ieder mens heeft zeven openingen om mee te zien, te horen, te eten en te ademen. Hij alleen heeft er geen. Laten we proberen ze in hem te boren.” Elke dag boorden ze er een. Op de zevende dag ging Chaos dood.'(Schipper, 2007, p.130) Chaos moet hier begrepen worden als een natuurlijke situatie, die nog niet door ordening is aangetast. Het dichten van de gaten wordt gezien als een voordeel en de mens die daar in slaagt wordt gezien als een wijze.

46'De nutteloze mens heeft zich uit het nuttigheidssysteem bevrijd en kan daardoor net als een eik tot volledige wasdom komen. Zo iemand kan zijn natuurlijke, niet van buitenaf afgedwongen, bekwaamheden ontplooien. Dat is uiteraard van groot nut voor hem, zij het in een betekenis die grondig verschilt van de gangbare.' (Ransdorp, 2007, p.66)